ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁତ୍ର ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦগ୍ଧ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ରାଜମହଳ ଭିତରୁ ଉଠୁଥିବା ସେଇ ଭୟାନକ ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ସେ ଦୁଃଖର ଛାୟା ସବୁଠାରେ ଛାଇଯାଇଥିଲା—ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା, ଘରେ ଘରେ ଅନ୍ନ ରନ୍ଧା ହେଉନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୁଲିଗଲେ, ଏଵଂ ସୂର୍ଯ୍ୟମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାୟମାନେ ତାଙ୍କର ବଛାମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଉନାହିଁ, ଏବଂ ମାଆମାନେ ନିଜ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅସୁବିଧା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା—ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନେଇଥିଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କର ଚମକ ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଲେ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ବିଶାଖା ଦେଖାଦେଲା। ଯେତେବେଳେ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ଜଣେ କଳା ବାତାସର ଚାପରେ ବିଚଳିତ ମହାସାଗର ପରି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଗ୍ରହ, ତାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, କେହି ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ବିନୋଦନରେ ମନ ଦେଉନାହିଁ। ସବୁଏ ଗଭୀର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଭୂମିର ନାଥ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା, କେହି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲା। ଠଣ୍ଡା ପବନ ବହୁନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନାହିଁ; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବିକଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ଭାଇମାନେ କିଛି ଚାହିଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଭାବିଥିଲେ। ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇ, ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଉନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ପୃଥିବୀ ପରି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା; ଭୟ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠୁଥିଲା, ହାତୀ, ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଭାବେ ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏହି ଚଳିଶି-ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଉଠୁଥିବା ଧୂଳି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ଦଶରଥ ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି ହଟାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଦେଖିବା ଆଶା ଆଉ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଖରେ ଅଲଙ୍କୃତ ବାହୁ ନେଇ କୌଶଲ୍ୟା ଚାଲୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପାଖରେ କୈକେୟୀ ଲାଗିଥିଲେ। ଧୈର୍ୟ, ଧର୍ମ ଏବଂ ନମ୍ରତାର ଧନୀ ରାଜା, ଦୁଃଖରେ ଦ୍ୱିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି କହିଲେ, “କୈକେୟୀ, ମୋ ଶରୀରକୁ ଛୁଅନି; ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛ; ମୁଁ ତୁମକୁ ନା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବରେ, ନା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ନୁହଁନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହଁଁ; ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲିନ୍ନ, ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିରକ୍ତ କରେଁ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୁଁ ତୁମ ସହିତ କରିଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ସେସବୁରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏ ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମୁକ୍ତ କରେଁ। ଯଦି ଭରତ, ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ଦାନ ମୋତେ ନ ଆସୁ।" ଏପରି କହି, ଧୂଳିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶୋକଦଗ୍ଧ କୌଶଲ୍ୟା ସେଠାରୁ ସରିଗଲେ। ଯେମିତି ଅଭିଲାଷାବଶତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିଥିବା କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଛୁଇଁଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ରଘୁନାଥଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ଏଉଁ ଭାବେ, ରଥପଥରେ ବସିବା ସମୟରେ, ରାଜା ବାରମ୍ବାର ପଛକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦେଖଣା ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରା ଡୁବିଯିବା ପରି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଲେ ଯେ, ପୁତ୍ର ନଗରସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ, ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ ଯାଇଥିବା ରଥର ଚିହ୍ନ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ଆଉ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ସେ ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧ ଦେଇ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମହିଳାମାନେ ଝାଲା କରୁଥିଲେ—ମୋ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ—ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ କୌଣସି ବୃକ୍ଷ ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବେ, ଯେମିତି ପଦ୍ମସରୋବରରୁ ବାହାରୁଥିବା ହାତୀ। ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ସେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ, ଲୋକନାଥଙ୍କୁ, ରକ୍ଷା ବିହୀନ ପରି ଚାଲିଯିବା ଦେଖିବେ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ କଣ୍ଟକପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଟି ଚାଲି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ଅରଣ୍ୟରେ ଅପରିଚିତ ଥିବାରୁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ, ବନ୍ୟପଶୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି। କୈକେୟୀ, ଏବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା; ବିଧବା ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ରାମ ବିହୀନ ଏହି ଜୀବନକୁ ମୁଁ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏଭଳି ବିଳାପ କରି, ରାଜା ଜନସମୂହରେ ବେଢ଼ି ତାଙ୍କର ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେମିତି କୌଣସି ଅପମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ନାନ କରି ଘରେ ଯାଏ। ସେ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ—ଘର ଓ ଦ୍ୱାର ଖାଲି, ବଜାର ଓ ଚଉକ ବନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଅବସାନ୍ନ, ବଡ଼ ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଶୂନ୍ୟ।