ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦିନରେ, ରାଜାର ରାଜମହଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଜଣେ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି ଭୟାନକ ବିପଦରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇ, ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁଅ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ହେଇ, ଏହି ଭୟାନକ ରୋଦନ ଶବ୍ଦ ମହଳରେ ଶୁଣି ଅତି ଅସହ ହେଇପଡିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦିନରେ, କୌଣସି ହୋମ କ୍ରିୟା ହେଇନଥିଲା, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଇବା ପାଇଁ ରନ୍ଧିଲେ ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ଭୁଲିଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ହାତୀମାନେ ନିଜ ଖାଇବାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ଛୁଆଁକୁ ଦୁଧ ଦେଲେ ନାହିଁ, ମାନେ ନିଜ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ତୃଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ନିକଟେ ଆସି, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ତାରାମାନେ ନିଜ ଚମକ ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ଶୋଭା ହରାଇଲେ, ଏବଂ ଵିଶାଖା ଧୂଆଁ ସହିତ ଆକାଶରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରାରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଏକ ବଡ଼ ନୀଳ ବାତାସରେ ବିଚଳିତ ସମୁଦ୍ର ପରି କମ୍ପିତ ହେଇଗଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧାରରେ ଢିକି ଯାଇଥିଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଅଚନ୍ତା, ଅୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; କୌଣସି ଜଣେ ଖାଇବା କିମ୍ବା ମନୋରଞ୍ଜନରେ ମନ ରଖିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଗଭୀର ଉଶ୍ବାସ ତିଆରି, ଦୁଃଖ ତରଙ୍ଗରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇ, ଭୂମିର ଲୋକପତି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିଳାପ କରିଥିଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଲୁହରେ ଭିଜିଥିଲା, କୌଣସି ଜଣେ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ। ଶୀତଳ ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାରେ ମନ ହରିଲା ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଲା ନାହିଁ; ସାରା ବିଶ୍ୱ ବିପଦରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲା। ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ପତି, ଭାଇ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜଣେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ। ରାମଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ମନ ଭୁଲିଗଲେ; ସେମାନେ ଶୟନ କଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାମଙ୍କ ନି:ସ୍ୱ ହେଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ହିନ ପର୍ବତ ସହିତ ପୃଥିବୀ ପରି କମ୍ପିତ ହେଲା; ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ଆଗ୍ରାହିତ ହୋଇ, ହାତୀ, ଯୋଧା, ଘୋଡ଼ା ଦଳ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ଅତି ମହାନ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟୁଟ ରାମାୟଣର ଚୁଆଁ ଅଟୁଟ ଚାଳିଛି। ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ିଥିବା ଧୂଳି ଦେଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଲେ ନାହିଁ। ରାଜା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଲାଡ଼ିଲା ପୁଅ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ରାମକୁ ଦେଖିବା ଆଶା ଅଧିକ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ରାଜା ଦୁଃଖ ଭରି, ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ହାତ ଶୋଭା ପାଇଁ ନିକଟେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦଖିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ଅନ୍ୟପାର୍ଶ୍ୱରେ କୈକେୟୀ, ସୁସ୍ଥ ଶରୀର ନିକଟେ ଥିଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିନୟରେ ଶୋଭିତ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, କୈକେୟୀକୁ ଦେଖି କହିଲେ: “କୈକେୟୀ, ମୋ ଦେହକୁ ଛୁଇଁନାହିଁ—ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ନା ଝିଅ ଭାବରେ, ନା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବରେ। ଯେମାନେ ତୁମପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହଁ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହଁ; ତୁମେ ନିଜ ଲାଭ ନିମିତ୍ତ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ଯେଉଁ ଶପଥ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ନେଇଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଚାରିପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲି, ଏହି ଜଗତ ଓ ଅଗ୍ରଜଗତରେ ମୁଁ ସେସବୁ ରୁପରେ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଉଛି। ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ତାଙ୍କର ପିତା ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥିବେ, ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହିଁ।” ତାପରେ, ଧୂଳିରେ ଲୁଟିଥିବା ରାଜାକୁ କୌଶଳ୍ୟା ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଏକ ପାଖକୁ ନେଲେ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ହାତ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ତିଆରି ହେଲେ। ବାରମ୍ବାର ଦେଖିବା ପାଇଁ ପଛ ଦିଗକୁ ଫେରି, ରଥପଥରେ ବସିଥିଲେ, ରାଜାର ଦେହ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଲୋକ ହରାଇଥିବା ପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଗଲା। ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ରାଜା ନିଜ ଲାଡ଼ିଲା ପୁଅକୁ ଭାବି ବିଳାପ କରିଥିଲେ; ରାମ ନଗର ଉପନ୍ତ୍ୟାସକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, କହିଲେ: “ମୋ ପୁଅ ଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥର ଚିହ୍ନ ଏହି ପଥରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଯେଉଁ ରାମ ସନ୍ଧୁର ଶଯ୍ୟାରେ, ମହାନ ନାରୀମାନେ ପଂକ୍ତି ଦେଇ ପଙ୍କା କରିଥିଲେ, ସେ ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଗଛ ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ ଶୁଅଛି। ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଧୂଳିରେ ଅଛି, ଗଭୀର ଉଶ୍ବାସ ଦେଇ, ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପଦ୍ମପୋଖରୀରୁ ବାହାରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯିବେ। ନିଶ୍ଚୟ, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମ, ଜନସମୂହର ନାୟକ, ଅସୁରକ୍ଷିତ ପରି ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖିବେ। ଜନକର ଲାଡ଼ିଲା ଝିଅ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କନ୍ତା ଗଛ ଦେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ଅରଣ୍ୟ ଅପରିଚିତ, ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ହେବ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭୟାନକ ଡାକ ଶୁଣି। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ, ବିଧବା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ଏ ମାନବସିଂହ ରାମ ନାହିଁ, ମୁଁ ଜୀବନ ଧରିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏପରି ବିଳାପ କରି, ରାଜା ଲୋକମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖ ପରେ ଶୁଧି ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି। ରାଜା ଦେଖିଲେ, ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରର ଗୃହ ଓ ଦ୍ୱାର ଖାଲି, ବଜାର ଓ ଚଉକ ବନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ, ରାଜପଥ ଭିଡ଼ ହୀନ। ସମସ୍ତ ନଗର ଦେଖି, ରାମଠାରେ ଭାବି, ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ଏକ ମେଘ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।