ହାୟ ଦୁଃଖ! ରାଜା ଦଶରଥ ଅପରିଣତ ଚିତ୍ତରେ, ଏହି ଜୀବଜଗତକୁ ବିନାଶର ପଥରେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, କାରଣ ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ସେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ପଠାଇଦେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜମହଳର ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ, ଗାଈଁ ଝିଅ ଛୋଆଁ ବିୟୋଗରେ ଯେପରି ଅନ୍ତଃକରଣରୁ କାନ୍ଦନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ। ପୁଅ ବିୟୋଗର ଅତି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଦଶରଥ, ଏହି ଭୟାନକ କ୍ରନ୍ଦନର ଶବ୍ଦ ରାଜମହଳ ମଧ୍ୟରୁ ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ହେଲେ। ସମୟ ଏପରି ହେଲା ଯେ, କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଜଳାଯାଉନାହିଁ, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପକାଉନାହାନ୍ତି, ଲୋକେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ପରି ଦୃଶ୍ୟ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈଁମାନେ ଝିଅଛୋଆଁ ଖୁଆଉନାହାନ୍ତି, ମାଆମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ କରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ତୃଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆଭା ହରାଇଦେଲେ, ଆକାଶରେ ବିଶାଖା ଧୂଆଁରେ ଢାକିଗଲା। ଯେତେବେଳେ ରାମ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହି ନଗର ଏପରି କମ୍ପିତ ହେଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ କଳା ପବନ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ପାତ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲା, କୌଣସି ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଅଚାନକ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ, ବିନୋଦନ ଉପରେ ମନ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ମହାରାଜା ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଛି, କେହି ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଦୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଶୀତଳ ପବନ ବହୁନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଷ୍ମା ଦେଉନାହିଁ, ସାରା ସୃଷ୍ଟି ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ। ମହିଳାମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇମାନେ କିଛି ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଭାବୁଛନ୍ତି। ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ପାଳିଥିଲେ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିନାହାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଆୟୋଧ୍ୟା କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ମାଟି ଓ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ି କମ୍ପିତ ହୋଇଯାଏ, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ହାତୀ, ଯୋଧ୍ୟା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଭାବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିରାଟ ଚୁଆଳିସତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଯେଉଁଯେଉଁଖଣ୍ଡ ଯାଏଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନର ଧୁଳି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ରାଜା ଦଶରଥ ତାହା ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଯେଉଁଖଣ୍ଡ ଯାଏଁ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେଉଁଖଣ୍ଡ ଯାଏଁ ତାଙ୍କର ଦେଖିବା ଆଶା ଅଧିକ ହେଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୁଳି ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ଦହିଣପାଖରେ ଅଳଙ୍କୃତ ବାହୁ ନେଇ କୌଶଲ୍ୟା ଚାଲିଥିଲେ, ଅନ୍ୟପାଖରେ କୈକେୟୀ ସ୍ୱଳ୍ପ କଟି ନେଇ ଚାଲିଥିଲେ। ବିବେକ, ଧର୍ମ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନେଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କଥା କହିଲେ—"କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଶରୀରକୁ ଛୁଅନିଅ, ତୁମେ ଅପକାରରେ ନିଶ୍ଚିତ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନ ଜଣାଇବି, ନ ଜନନୀ, ନ ଆତ୍ମୀୟ। ଯେଉଁମାନେ ତୁମରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ, ତୁମେ ମୋର ନୁହେଁ; କାରଣ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି।" "ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି। ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଦେବେ, ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସୁ।" ଏହିପରି କହି, ଧୂଳିରେ ଢକା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶୋକାକୁଳ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ଯେପରି କୌଣସି ଲୋକ ଅଭିଲାଷାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିଥାଏ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ହାତ ଲଗାଇଥାଏ, ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରଘୁବଂଶୀ ପୁଅର ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ପୁଣିପୁଣି ଚାହିଁ ଚାହିଁ, ରଥର ପଥରେ ବସି, ରାଜାଙ୍କ ରୂପ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ପରି ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ନଗର ଶୀର୍ଷ ଛାଡ଼ି ଯାଇଯିଛନ୍ତି, ସେ କହିଲେ—"ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ନେଇଯିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥଗତ ଚିହ୍ନମାନେ ଏଠି ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନାହିଁ।" "ଯିଏ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧିତ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଙ୍ଖା ହଲାଯାଏ, ସେଇ ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ—ଆଜି ସେ କେଉଁଠି ଦଳବିଛା କିମ୍ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୁଅଛି।" "ସେ ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ, ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବେ, ଯେପରି ଏକ ଦୀର୍ଘ ବାହୁଳୀ ହାତୀ ପଦ୍ମସର ଛାଡ଼ି ଆସେ। ନିଶ୍ଚିତ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଦେଖିବେ, ସେଇ ଦୀର୍ଘ ବାହୁଳୀ ରାମ, ଲୋକଙ୍କ ନାଥ, ଏକାକି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି।" "ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କଣ୍ଟକାକୁ ଦଳିଦେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟରେ ଅପରିଚିତ ହୋଇ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେତେବେଳେ ଅତି ଭୟାନକ ପଶୁମାନଙ୍କ ରୋର ଶୁଣିବେ।" "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଏବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ବିଧବା ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଅ, କାରଣ ସେଇ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଳ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବିନାହିଁ।