ଯେତେବେଳେ ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ହାତ ଜୋଡି ରଜଧାନୀ ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ବିପୁଳ ବିଳାପ କରି ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତ୍ୟାଗୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ—ଏହି ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ନିଜେ ଅପମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନଥିଲେ, କ୍ରୋଧର କାରଣକୁ ଦୂରେଇ ରଖୁଥିଲେ, ଓ କ୍ରୋଧିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ—ଏମିତି ଦୟାମୟ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସହଯୋଗୀ ବ୍ୟକ୍ତି କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେପରି ସେ ନିଜ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ—ଏମିତି ମହାତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ରାଜା ଦଶରଥ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ବିବ୍ରତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି—ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଓ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାୟ, ରାଜା ଅବିବେକୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଓ ପ୍ରତିଞ୍ଜାପାଳକ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଶୋକର କାରଣ ହେଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ରାଜନୀମାନେ, ତାଙ୍କ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନଙ୍କ ପରି, ବିପୁଳ କ୍ଷୋଭ ଓ ବିଳାପରେ ଡୁବିଯାଇ ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ପୁତ୍ରବିୟୋଗର ଅତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଦଶରଥ ରାଜା ଏହି ଭୟାନକ ବିଳାପ ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଏପରି ଚାଲିଗଲା ଯେ, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ନ ରନ୍ଧିଲେ, କୌଣସି ହୋମ ହେଲା ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୁଚିଗଲା। ହାତୀମାନେ ଖାଇବା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ଛୁଆଁମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଇଲେ ନାହିଁ, ମାଆମାନେ ନିଜ ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରୂର ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳତା ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ତେଜ ହରାଇଲେ, ଓ ଧୂଆଁ ଛାଡ଼ି ବିଶାଖା ଆକାଶରେ ଦେଖାଦେଲା। ରାମ ଅରଣ୍ୟ ଯିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ନଗରୀ ଏପରି କମ୍ପିତ ହେଲା, ଯେପରି ଶ୍ୟାମଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତୋଳିତ ମହାସାଗର କମ୍ପିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲା, ଗ୍ରହ, ତାରା କିଛି ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; କେହି ଖାଇବା କିମ୍ବା ବିନୋଦ କୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ମନେ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକର ତରଙ୍ଗରେ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀର ନାଥ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଜପଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିଲା, କେହି ଖୁସି ହେଉଥିଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଶୀତଳ ପବନ ବହୁନଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ହେଉନଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନଥିଲା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇ ମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଦେଉନଥିଲେ, ସେମାନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଚିନ୍ତିତ ହେଇ ରହିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ମିତ୍ର ଥିଲେ, ସେମାନେ ଶୋକର ଭାରରେ ମୁଢ଼ିଯାଇ, ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ମହାତ୍ମା ରାମ ବିନା ମାନେ ଅନ୍ଦିନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ପୃଥିବୀ ପରି କମ୍ପିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଉଠିଥିଲା, ହାତୀ, ରଥୀ, ଅଶ୍ୱମାନେ ଦେଖା ଦେଉଥିଲେ। ଏହିଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଯେଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରାର ଧୂଳି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଛୁଆଇଲେ ନାହିଁ। ଏ ଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛା ଅଧିକ ହେଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା ନାହିଁ, ରାଜା ଶୋକରେ ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ତାଙ୍କ ହସ୍ତ ଅଳଙ୍କୃତ, ଏକପଟେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟପଟେ କୈକେୟୀ, ସୁସଂଖଳିତ କଟିବନ୍ଧ, ରହିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ନମ୍ରତାର ସ୍ୱାମୀ ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କଥା କହିଲେ: "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି—ତୁମେ ଅପକାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ନ ପତ୍ନୀ ଭାବେ, ନ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛ, ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ଅଗ୍ନିପରିକ୍ରମା ହେଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମୁଁ ତୁମୁଁକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି।" "ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଦେବେ, ତେବେ ଏହି ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିନ ଦିଅ।" ପରେ, ଧୂଳିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ରାଜା ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ଅପରାଧରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କରିଥିବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ହାଥରେ ଛୁଇଁଥିବା ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିଭଳି, ରଥପଥରେ ବସି, ବାରମ୍ବାର ପଛକୁ ଦେଖୁଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ଦେହ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିର୍ବଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଆଲୋକ ଗ୍ରସିତ ହୁଏ। ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ ବିଳାପ କରିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଲେ ଯେ ରାମ ନଗରୀର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ, ସେ କହିଲେ: "ଏହି ରାସ୍ତାରେ ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ନେଇଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥଗୁଡ଼ିକର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନାହିଁ।" "ଯିଏ ଚନ୍ଦନର ସୁଗନ୍ଧି ଦେଇ ଶୋଇଥିଲେ, ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଳମ୍ବିତ ହେଉଥିଲେ, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ—ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ କୌଣସି ବୃକ୍ଷ ତଳେ କାଠ କିମ୍ବା ପାଥର ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ସେ ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଦଳଦଳ ଛାଡ଼ିବା ହାତୀ ପରି ଭୂମିରୁ ଉଠିବେ।