ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଜନସମୂହ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କର ଶୀଘ୍ର ଭାବାନ୍ତର ଚଳନ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେନି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଯେ ରାମ ପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି, ତେବେ କେହି ବହୁଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବେନି।" ଏହି ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଦଶରଥ, ପ୍ରବଳ ଘମ ତଳି, ନିମ୍ନମୁଖ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଜନନୀ ସହିତ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମତ୍ ମହାକାବ୍ୟ ମହାର୍ଷି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା। ଯେତେବେଳେ ମାନବ ସିଂହ ରାମ ହାତ ଗୁଡି କରି ଯାଉଛି, ଅନ୍ତଃପୁରର ଜନାନୀମାନେ ଦୁଃଖର ଅତି କ୍ଷୋଭରେ ବିଳାପ କରି ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ—ଏହି ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ, ତପସ୍ବୀମାନେ ରାମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ତାଙ୍କର ସେ ପ୍ରତିପାଳକ କେଉଁଠି ଯାଉଛି? ରାମ ଅପମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୁଧିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, କ୍ରୋଧର କାରଣ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ କ୍ରୁଧିତମାନେ ଥିଲେ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି—ଏପରି ଦୁଃଖରେ ସମାନ ଏହି ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁଠି ଯାଉଛି? ଯେପରି ସେ ତାଙ୍କର ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଆମ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାତ୍ମା ଏକାକାର ହୋଇ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି; ତେବେ ସେ କେଉଁଠି ଯାଉଛି? ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଛି; ଏହି ଜନମାନେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ପ୍ରତିପାଳକ କେଉଁଠି ଯାଉଛି? ଆହା, ରାଜା ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଜୀବଜଗତର ଅନ୍ତ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବାକୁ ପଠାଇ, ସବୁକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଦେଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ରାଜମହଲର ଜନାନୀମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନ ହାରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ବିଳାପ କରି ବିଦାରଣ କରି ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ଏହି ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୋଭର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଅତି ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ଦିନରେ, ନ କୌଣସି ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଇବା ତିଆରି କଲେନି, ଲୋକମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୁଲିଗଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ହାତୀମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ନିଜ ଛୋଆମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦେଲେନି, ମାଆମାନେ ନିଜ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେନି। ତିରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ରୁର ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କର ଅଭ୍ରାନ୍ତି ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କର ଚମକ ହରାଇଲେ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ବିଶାଖା ଦେଖାଗଲା। ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଶହର ଏପରି ଉତ୍ପାତ ହେଲା, ଯେପରି ଉତ୍ତଳ ବାୟୁରେ ଶମୁଦ୍ର ଚଳିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଅନ୍ଧାରରେ ଶ୍ରାଣୀ ହେଲା; ଗ୍ରହ ନା ତାରା, କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖର ଦିନରେ, ଏୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବନ୍ଦୁ ହେଲେ; କେହି ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ବିନୋଦନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେନି। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ଭାସିଥିଲେ, ଏୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଭୂମିର ମହାପତି ରାମ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜାଇଥିଲେ, କେହି ସନ୍ତୋଷ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇଥିଲେ। ଶୀତଳ ପବନ ବହିଲାନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମନ ହେଲାନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଲାନି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲା। ମହିଳାମାନେ ନିଜ ପୁଅ, ପତି, ଭାଇ—କିଛି ଚାହିଲେନି, ସବୁକୁ ଛାଡ଼ି ରାମ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ସଂଗୀ, ସେମାନେ ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେନି। ଏୟୋଧ୍ୟା, ଏହି ମହାତ୍ମା ବିନା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ସହିତ ଭୂମି ପରି କମ୍ପିତ ହେଲା; ଭୟ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା, ହାତୀ, ସେନା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଏୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବୟାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଆସିଲା। ରାମଙ୍କ ବିଦାୟରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ଯାଏଁ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦୂର କରିଲେନି। ଯେଯାଏଁ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ତାଏଁ ତାଙ୍କର ଭୂମିରେ ପୁଅକୁ ଦେଖିବା ଆଶା ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ନିଜ ହାତ ଅଳଙ୍କାରିତ, ରାଜାଙ୍କ ଦାହିଣପାଶରେ ଚାଲିଥିଲେ; ଅନ୍ୟପାଶରେ କୈକେୟୀ, ସୁସ୍ଥିର ଶରୀର, ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ। ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ, ନମ୍ରତାରେ ଉତ୍ତମ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, କୈକେୟୀକୁ ଦେଖି କହିଲେ—"କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେନି; ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ବିଚାରରେ ଦୃଢ଼, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନି, ନା ପତ୍ନୀ ଭାବରେ, ନା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବରେ। ଯେମାନେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ମୋର ନୁହେଁ; ତୁମେ ନିଜ ଲାଭ ଚିନ୍ତା କରି, ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛ, ତୁମକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ତୁମକୁ ତାରିଦେଉଛି।" "ଯଦି ଭରତ, ଏହି ଅକ୍ଷୟ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହିଁ।" ତାପରେ, ଧୂଳିରେ ଢକିଥିବା ଏହି ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭସିଥିବା ରାଣୀ କୌଶଲ୍ୟା ଏକାନ୍ତକୁ ନେଲେ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଯେପରି ଅଭିଲାଷାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ହାତ ଦେଇଥିବା, ସେପରି ଦୁଃଖରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ତ୍ରାସିଥିଲେ। ସେ ପୁନଃପୁନଃ ପଛକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ରଥର ପଥରେ ବସି, ରାଜାଙ୍କର ଚେହେରା ଅପ୍ରଭା ହେଲା, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭା ମିଶି ଯିବା ପରି।