ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସାରଥି ଜନସମୁଦାୟଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଚଳାଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ । ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ବଳୟ ପରି ଘେରି, ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ ଠିକ୍, କିନ୍ତୁ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ, ହୃଦୟର ଗଭୀର ଭାବନାରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅଟୁଟ ରହିଗଲେ । ଦେଶର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ରାମ ଫେରିଆସୁନ୍ତି, ତେବେ କାହାକୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଠାନ୍ତୁ ନାହିଁ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ରାଜା, ଘମେ ଭିଜି ଓ ମୁଞ୍ଚିତ ହୃଦୟରେ, ତାଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀ ସହିତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଚଳିଯିବା ପରେ ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖର ମହାନ ଅର୍ତ୍ତନାଦ କରିଲେ । ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତ୍ୟାଗୀ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ରାମ ଅଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ—ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଅପମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନଥିଲେ, କ୍ରୋଧ ଉପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେଉଥିଲେ—ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ସମାନ ଥିବା ଲୋକ ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେପରି ତିଁଠି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶକ୍ତିରେ ଆଦର କରନ୍ତି, ସେପରି ଆମମାନେ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାତ୍ମା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି; ଏହି ଦୟାମୟ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇଲେ; ଏହି ଜନରକ୍ଷକ, ଜଗତର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାଁ, ରାଜା ଅବିବେକୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଜୀବମାନ୍ୟଙ୍କ ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇଦେଲେ ।” ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ରାଜମହିଳାମାନେ, ଗୋପାଳି ଗାଈମାନେ ଝଣ୍ଡା ହେଲେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଅନର୍ଥନାଦ କରି କାନ୍ଦିଲେ । ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁତ୍ର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶୋକର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଏହି ଦୁଃଖର ଛାୟା ସମଗ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଲା—କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ଆହୁତି ହେଉନଥିଲା, ଘରେ ଖାଦ୍ୟ ପକାଯିବୁ ନଥିଲା, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ଭୁଲିଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା । ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ବଛାମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଉନଥିଲେ, ମାଆମାନେ ନୂତନ ଶିଶୁ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନଥିଲେ । ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରୂର ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନେଲେ । ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ଚମକ ହରାଇଲେ, ଓ ଧୂଆଁରେ ଢାକା ଭାବେ ବିଶାଖା ଆକାଶରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ନଗର ଭୂକମ୍ପ ହେଉଥିବା ସମୁଦ୍ର ଭଳି କାନ୍ଦିଉଠିଲା । ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିଲା । ଏହି ଦୁଃଖର ଅନ୍ତର୍ବାତା ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ, କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ବିନୋଦନରେ ମନ ଲଗାଉନଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ତାଗୁଥିଲେ, ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ପିଡିତ, ଅୟୋଧ୍ୟା ବାସୀ ଭୂମିପତି ରାମ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ । ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁ ପୁରା ଚେହେରାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଶୋକରେ ଏକାନ୍ତ । ଶୀତଳ ପବନ ବହୁନଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନଥିଲା; ସମଗ୍ର ଜଗତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା । ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁନଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ରାମ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲା । ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଥିଲେ, ଦୁଃଖର ଭାରରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ସେମାନେ ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ନାହିଁ । ଏହିପରି ଭାବରେ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ଓ ଭୂମି ପରି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନିରେ ଜଳିଉଠିଲା; ହାତୀ, ସୈନ୍ୟ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରାରେ ଉଠୁଥିବା ଧୂଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଲେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ପୁଅ ରାମ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ମନର ଆକାଂକ୍ଷା ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିଲା, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ । ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଦାହିଣ ପାଖରେ ଶୋଭା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୈକେୟୀ ଚାଲିଥିଲେ । ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜା, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ—ତୁମେ ଅପକୃତିରେ ଲିନ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୃହପତ୍ନୀ ଓ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବୀ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ତୁମପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋ ନୁହେଁ; ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଲା, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି । ଯେଉଁ ଦୀକ୍ଷା ମୁଁ ତୁମ ସହ କରିଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମରେ ତୁମକୁ ସେଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି । ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ପିତା ପାଇଁ କିଛି ଦେଉଛନ୍ତି, ସେ ଦାନ ମୋତେ ନ ମିଳୁ ।” ତାପରେ ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଭୂତଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶୋକରେ ପିଡିତ କୌଶଲ୍ୟା ନିକଟକୁ ନେଲେ । ମନରେ ଅନୁତାପ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ରାଜା, ମନେ କରିଲେ ଯେ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି; ଏକ ପାପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ଛୁଇଁ ଦେଉଥିବା ଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଜଳିଉଠିଲା । ପୁନଃପୁନଃ ଚକ୍ଷୁ ଫେରାଇ, ରଥପଥରେ ବସି, ରାଜାଙ୍କ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକ ହରାଇଥିବା ସମୟର ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ।