ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଛିଆଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ବନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ବଛିଆ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେହିପରି ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। କୌଶଲ୍ୟା କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ରଥ ପଛେ ପଛେ ଦୌଡ଼ି, ବିଳାପ କରି କହିଲେ, “ରାମ! ହାଏ, ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ରାମ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯିଏ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୀତା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲେ। ରାଜା ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, “ଥାମ!” କିନ୍ତୁ ରାଘବ ଅନ୍ୟପଟେ କହିଲେ, “ଚାଲ, ଚାଲ!” ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥି ଏହି ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଫସିଗଲେ, ଯେପରି ଦୁଇ ଚକା ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅଟକିଯାଏ। ତେବେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଦୋଷ ଦେଇଥିବେ, କହିଦେବା ଯେ ତୁମେ ଶୁଣିନଥିଲ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ସବୁଠାରୁ ପାପ।” ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଘୋଡ଼ମାନଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ହଂକାଇଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ସେ ଫେରିଆସୁନ୍ତୁ, ତେବେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏହି ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଘାମିଯାଇ ମୁଖ ନମାଇ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ପୁଅକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା। ଯେତେବେଳେ ସେ ମହାପୁରୁଷ ହସ୍ତଯୋଗେ ନମସ୍କାର କରି ଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ବିଳାପ କରି ଦୁଃଖର ଗର୍ଜନା କରିଲେ। ସେ ଏହି ଅସହାୟ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତପସ୍ୱିନୀମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ୍ ଥିଲେ—ଏବେ ସେଇ ରକ୍ଷକ୍ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଅପମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଉନଥିଲେ, କ୍ରୋଧର କାରଣ ଏଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ରୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ—ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ସମ ଥିବା ଏହି ପୁରୁଷ ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେପରି ସେ ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ପାଇଁ ଆତ୍ମୀୟତା ଦେଖାଉଥିଲେ, ସେହିପରି ଆମପାଇଁ ମଧ୍ୟ; ସେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ, ସେ ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଏହି ଲୋକର ରକ୍ଷକ୍ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାଏ, ରାଜା ଅବିବେକୀ ହୋଇ ଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ ରାମକୁ ବନକୁ ପଠାଇ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ରାଜମହିଳାମାନେ ବଛିଆ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଲେ। ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଏହି ଭୟଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ନିବୃତ୍ତ ହେଲା, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ରାନ୍ଧିଲେ ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ହାତୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ବଛିଆକୁ ଦୁଧ ଦେଲେ ନାହିଁ, ମାଆମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଅନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କ୍ରୂର ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ ଓ ସ୍ଥିତି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ତେଜ ହରାଇଲେ, ଓ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ବିଶାଖା ଦେଖାଦେଲା। ରାମ ବନକୁ ଯିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ନଗର ଭୟଙ୍କର ବାୟୁରେ ବିଚଳିତ ସମୁଦ୍ର ପରି କମ୍ପିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲା, କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା କିଛି ଦେଖାଯିଲା ନାହିଁ। ଏହିଭଳି ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଭାଗିଗଲେ; କେହି ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ମଜା ଉପରେ ମନ ଦେଲେ ନାହିଁ। ସବୁବେଳେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଭୂମିପତି ରାମ ପାଇଁ ବିଳାପ କଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁପୁର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେହି ଖୁସି ଥିଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ଠଣ୍ଡା ପବନ ବହୁନଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ଶୀତଳ ଲାଗୁନଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନଥିଲା; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବିଚଳିତ ହୋଇଗଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇମାନେ କିଛି ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଭାବୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଶୋଇ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମହାପୁରୁଷ ବିହୀନ ଆୟୋଧ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ପୃଥିବୀ ପରି କମ୍ପିତ ହେଲା, ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ଦହିଗଲା, ହାତୀ, ସେନା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ ଗର୍ଜନା କରୁଥିଲେ। ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବୟାଳିଶିଅଂଶ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶେଷ। ରାମଙ୍କ ପଦଧୂଳି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଦେଖିବା ଆସା ଅଧିକ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ପଦଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ଢେହିଗଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶୋଭାମୟ ବାହୁ ନେଇ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଚଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟପଟେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ। ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ ଓ ବିନୟରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜା, ଦୁଃଖିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ କୈକେୟୀକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଦେହକୁ ଛୁଅନି—ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ତୁମକୁ ନ ଜଣା ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ନ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ, ନ ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ। ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କର, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମୋର ନୁହଁନ୍ତି; ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଥିଲି, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି, ଏ ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ତୁମକୁ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି।” ଏହିପରି ଦୁଃଖ, ବିରହ ଓ ଶୋକରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଓ ରାଜପରିବାର ଦୁବିଗଲେ, ରାମଙ୍କ ବନଗମନର ଶୋକରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇପଡ଼ିଲା।