ରାମ ଚରିତ୍ରର ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଭାବଗଭୀର। ରାମ, ଚାରିଏ ଦିଗରେ ଦେଖି, ରାଜା ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କର ମାତା କୌସଳ୍ୟା, ଦୁଃଖିତ ଚିତ୍ତରେ ଅତିବିନୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ସଦା ସୁଖସମୃଦ୍ଧିରେ ରହିଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବାରୁ ରାମ ଚରିଅଟିରେ ଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଦ୍ରୁତ ଚଳିବାକୁ କହିଲେ—"ତୁ ଦ୍ରୁତ ଚଳ!" ରାମ, ଏହି ବିନୀତ ମନୁଷ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସହିପାରିଲେନି, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ଅନେକ ଅଙ୍କୁଶର ଘାଏର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରେନି। ଏଉଁ ଦୁଃଖରେ, ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ମଝିଆଁଠୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ଯେପରି ଦୃତ ଦୃତ ଦୌଡ଼ି ଯାଏ, ଏହିପରି କୌସଳ୍ୟା ଚାରିଅଟ ପଛରେ ଦୃତ ଦୃତ ଦୌଡ଼ି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଚିତ୍କାର କରିଲେ—"ରାମ! ହାୟ, ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ରାମ ମାତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦୃଷ୍ଟି କରିଲେ, ଯେଉଁଠି କୌସଳ୍ୟା ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଜଳ ଭଳି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ। ରାଜା ଚିତ୍କାର କରିଲେ—"ଥମ୍!" ରାମ କହିଲେ—"ଚଳ, ଚଳ!" ଏହି ଦୁଇ ଆଜ୍ଞାରେ ସୁମନ୍ତ୍ରର ମନ ଦୁଇଟି ଚକାର ମଧ୍ୟରେ ଫସି ରହିଗଲା। ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ରାଜା ଯଦି ତୁମକୁ ଦୋଷ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, କହିବା—'ମୁଁ ଶୁଣିନଥିଲି'; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମକୁ ଘେରି ଅନ୍ତିମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଶରୀରେ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଏହି ଶିଘ୍ର ଭାବରେ ରାମ ଉପରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରେନି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଯଦି ଆପଣ ଚାହନ୍ତି ଯେ ରାମ ଫେରିଆସନ୍ତି, ତେବେ କେହି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୂର ଯାଉନାହିଁ।" ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା ଶୁଣି, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଘମେ ଭିଜି, ନିମ୍ନ ମୁଣ୍ଡରେ, ପତ୍ନୀ ସହିତ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରାମ ହାତ ଯୋଡି ଚଳିଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ଜନାନୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଅସହାୟ, ତାଙ୍କର ରକ୍ଷାକାରୀ ରାମ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେଉଁ ଦିନ ଯେଉଁ ଦିନ ରାମ ଅପମାନ ସହିଲେ, କୌଣସି କ୍ଷୋଭ ନେଲେନି, ରୋଷକୁ ଦୂର କରି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରୋଷକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ସମ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେପରି ସେ କୌସଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଜନାନୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ରାଜା, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଯାଇ, ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଦେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଜନମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାୟ, ରାଜା ଅବିବେକୀ, ଜଗତର ନାଶକୁ ଆଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବନ୍ତ ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଦେଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାଜଜନାନୀମାନେ, ଛୋଟ ମଝିଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି, ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ି କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଦଶରଥ, ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହି ଦିନ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କୌଣସି ହୋମ ନ ହେଲା, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କଲେନି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟଠି ରଖିଦେଲେ, ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା। ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ପିଣ୍ଡ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ମଝିଆଁକୁ ଦୁଦ୍ଧ ଦେଲେନି, ମାଆମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ କଲେନି। ତୃଷଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ନିଜ ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଚମକ ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ଚାୟା ହରାଇଦେଲେ, ଓ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ବିଶାଖା ଦେଖାଦେଲା। ରାମ ଅରଣ୍ୟ ପଥେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା ସହସ୍ର ବିନ୍ଦୁରେ କମ୍ପିଗଲା, ଯେପରି ଶ୍ୟାମ ବାୟୁର ଚାପରେ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ପାତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଇଲାନି। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କଲେନି; ସେମାନେ ଦିନ ସାରା ଦୁଃଖରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଭୂମିର ନାଥ ରାମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭିଜା ମୁହଁରେ, ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଯାଇଲାନି; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହେଇଥିଲେ। ସିତଳ ପବନ ବହିଲାନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମନ ହେଲାନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଲାନି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା। ଜନାନୀମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର, ପତି, ଭାଇମାନେ, କୌଣସି ଚାହିଦା ନ ରଖି, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ରାମ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଭାବାବେଶ ହୋଇ, ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେନି। ଏପରି ଅୟୋଧ୍ୟା, ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମ ବିନା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀ ପରି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠିଲା, ହାତୀ, ଯୋଧ୍ୟା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଯେପରି ରାମ ଯାଉଥିବା ଦୁଃଖର ଧୂଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏପରି ଦଶରଥ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଲେନି। ଯେପରି ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଦେଖିବା ଆଶା ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯିଲାନି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଢାଇଯାଇଲେ। କୌସଳ୍ୟା, ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ବାହୁ ଶୋଭିତ, ଦଶରଥଙ୍କ ଦାହିଁପଟେ ଚାଲିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟପଟେ କୈକେୟୀ, ଶୋଭାବନ୍ତ ଶରୀରରେ, ସହଯାତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ। ଦଶରଥ, ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ ଓ ନମ୍ରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖିତ, କୈକେୟୀକୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ। ଏହି ଭାବଗଭୀର ଦୃଶ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଦୁଃଖର ଅୟୋଧ୍ୟାର ଦୟା, ଶୋକ ଓ ଅନୁଭୂତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଛି।