ଯେତେବେଳେ ରାମ ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ଶହରରେ ଦୁଃଖ ଭରି ଚିତ୍କାର ଉଠିଲା। କିଏ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ହାୟ ରାମା!", ଆଉ କିଏ କହିଲେ, "ହାୟ ରାମଙ୍କ ମାଆ!" ଅନ୍ତ:ପୁରର ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଓ ମାଆ କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାଙ୍ଗି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଆସୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବଦା ସୁଖରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ପାଇଁ ଚାଲୁଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ରାମ ରଥବାନ୍ଦା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିବାକୁ କହିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ରାମ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ—ଏକ ଦନ୍ତୀ ଯେପରି ଅଙ୍କୁଶ ଲାଗିଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମା କୌସଲ୍ୟା ଏକ ବନ୍ଧିତ ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛୁଆଁ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଯିବା ପରି ରାମଙ୍କ ପଛକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କୌସଲ୍ୟା କନ୍ଦି କନ୍ଦି ରଥ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି, ଚିତ୍କାର କଲେ, "ରାମା! ହାୟ ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ରାମ ପୁନିପୁନି ପଛକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମାଆ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଜଳର ଧାରା ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ଭାବର ଦୃଶ୍ୟ। ଦଶରଥ ଚିତ୍କାର କଲେ, "ଥାମ!" କିନ୍ତୁ ରାମ କହିଲେ, "ଚାଲ, ଚାଲ!" ଏହି ଦୁଇ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱିଧାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି, କହିଦେବୁ ଶୁଣିଲୁ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାପ ସମାନ।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଲୋକମାନେଠାରୁ ନମସ୍କାର କରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲେଇଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ରାମରୁ ଦୂର ହେଲା ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ରାମ ଫେରିଆସୁନ୍ତୁ, ତେବେ କାହାକୁ ଅଧିକ ଦୂର ପଛକୁ ଯିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଘମେ ଭିଜି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ତାଙ୍କ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଯେବେ ହାତ ଜୋଡି ଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ତ:ପୁରର ମହିଳାମାନେ ବିଳାପରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ରାମ ଏହି ଅସହାୟ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ—ସେଇ ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ସେ କେବେ କୌଣସି ଅପମାନରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସବୁକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି—ଏମିତି ଦୟାମୟ ବ୍ୟକ୍ତି କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେପରି ସେ ମା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ କରିଥିଲେ—ସେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇ ଦେଲେ—ସେଇ ଲୋକର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାୟ, ରାଜା ଅବିବେକୀ ହୋଇ, ନ୍ୟାୟବାନ୍, ପ୍ରତିଞ୍ଜାପାଳକ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇ, ସଂସାରକୁ ନାଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ବିକଳ ହୋଇ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ନ କୌଣସି ହୋମ ହେଉଥିଲା, ନ ଘରେ ଖାଦ୍ୟ ପକାଯାଉଥିଲା, ଲୋକମାନେ କୌଣସି କାମ କରୁନଥିଲେ, ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କ ଛୁଆଁକୁ ଦୁଧ ଦେଉନଥିଲେ, ମାଆମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ହେବାରେ ଆନନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ବିପଦ୍ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ତେଜ ହରାଇଲେ, ଓ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ବିଶାଖା ଦେଖାଦେଲା। ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଦୀରେ ବଡ଼ ପବନ ଦେଇ ଚଞ୍ଚଳ ହେବା ପରି କମ୍ପିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ଏକାଏକି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ; କେହି ଖାଦ୍ୟ, ବିନୋଦ କିଛି ମନ ଦେଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ଲୁହାଉଛନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭିଜା ମୁହଁରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ଖୁସି ନୁହଁନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲା। ଶୀତଳ ପବନ ଆସୁନଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ମନ ଚାହୁଁନଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; ସମଗ୍ର ସଂସାର ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ମହାପୁରୁଷ ରାମ ବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟା ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ଉତ୍ପାତ ହେଲା—ପାହାଡ଼ ବିହୀନ ପୃଥିବୀ ପରି କମ୍ପିତ ହେଲା, ହାତୀ, ଯୋଦ୍ଧା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ଏଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚାପ୍ଟର ଶେଷ ହେଉଛି। ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରାର ଧୁଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଲେ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ତେବେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଦେଖିବା ଆଶା ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୁଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କୃତ ବାହୁ ନେଇ ଡାହାଣ ପାଖରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପାଖରେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅନ୍ଧାର ଏବଂ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା, ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମଗ୍ର ଜନମାନସକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଲା।