ରାମ ଚଳିଯିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପଛରୁ ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା—ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ବିସ୍ମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, "ହା ରାମ!", ଅନ୍ୟେ କହିଲେ, "ହା ରାମଙ୍କ ମାଆ!"—ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ନାରୀମାନେ ବି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ରାମ ଘୁଞ୍ଚି ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମାଆ ଦୁହେଁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଚିତ୍ତରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେଉଁ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, "ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଚଳ।" ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ରାମ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀକୁ ଅନେକ ଢେଲି ମାଡ଼ିଲେ ସେ ବେଦନା ସହିପାରେନି। ଏହି ସମୟରେ, ଯେପରି ଏକ ଗାଈ ନିଜ ବଛଡ଼ାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି କୌସଳ୍ୟା ଚିତ୍କାର କରି, "ରାମ! ହା ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି ରଥ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ। ରାମ ବାରମ୍ବାର ଘୁଞ୍ଚି ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ। ରାଜା ଚିତ୍କାର କଲେ, "ଥମ୍ବ!" କିନ୍ତୁ ରାମ କହିଲେ, "ଚଳ, ଚଳ!"—ଏହି ଦୁଇଟି ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଭୂଲିଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି କିଛି ଦୁଇ ଚକା ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଯାଏ। ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜା ଯଦି ତୁମକୁ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି, କହିଦିଅ—‘ମୁଁ ଶୁଣିନଥିଲି’; କାରଣ ଦୀର୍ଘ ସହିଷ୍ଣୁତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପ।" ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସରି ସୁମନ୍ତ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଘେରି ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ରାମ ପୁଣି ଫେରିଆସନ୍ତୁ, ତେବେ କେହି ଅଧିକ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁଣମୟ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଘମେ ଭିଜି, ତାଙ୍କ ଜଣାନୀ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଚାହିଁ ରହିଗଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ ହାତ ଜୋଡି ଚଳିଯାଉଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ସେ ନାରୀମାନେ ଜଣେ ଶରଣଦାତା, ରକ୍ଷକ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ—"ଏହି ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ, ତ୍ୟାଗୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଚଳିଯାଉଛନ୍ତି?" ସେ ଅପମାନ ହେଲେ ବି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଉନଥିଲେ, କ୍ରୋଧର କାରଣ ଟାଳୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ—"ଏପରି ଦୟାମୟ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?" "ଯେପରି ସେ ନିଜ ମା କୌସଳ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ଦେଖାଉଥିଲେ, ସେପରି ଆମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ମହାତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?" "ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ପଡ଼ି, ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି—ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?" "ହାୟ! ରାଜା ବୁଝିନପାରି, ଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାଜମହଳର ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁଅ ବିୟୋଗର ଶୋକରେ ଜର୍ଜରିତ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଳାପ ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଲା—ଯଜ୍ଞ ନ ହେଲା, ଘରେ ରନ୍ଧା ହେଲା ନାହିଁ, ଲୋକେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ହାତୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ବଛଡ଼ାକୁ ଦୁଧ ଦେଲେ ନାହିଁ, ମାଆମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଁ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ତୃଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ତେଜ ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ଅଭା ହରାଇଲେ, ଓ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ବିଶାଖା ଦେଖାଦେଲା। ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ସମଗ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟା ଏମିତି କମ୍ପିତ ହେଲା, ଯେପରି ଶ୍ୟାମଳ ବାତାସ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ପାତିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, ଗ୍ରହ, ତାରା କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ—କେହି ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ବିନୋଦରେ ମନ ଦେଲେ ନାହିଁ। ତଳ ତଳ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକର ଝଞ୍ଜାରେ ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଏ ଭୂମିର ନାଥ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଭିଜା ମୁହଁରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଖୁସି ହେଉଥିଲେ ନାହିଁ। ଶୀତଳ ପବନ ବହୁନଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମନ ଚାହୁନଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନଥିଲା—ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲା। ନାରୀମାନେ ନିଜ ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ, ଭାଇ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଭାବୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ନିଜେ ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ମହାତ୍ମା ରାମ ବିୟୋଗରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଏମିତି କମ୍ପିତ ହେଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପୃଥିବୀ ଓ ପାହାଡ଼ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠେ, ହାତୀ, ଯୋଦ୍ଧା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କ ଚଳିଯିବା ସମୟରେ ଧୂଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଲେ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଦେଖିବା ଆଶା ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ରାଜା ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।