ରାମ ଚରିତ୍ରର ଏହି ଦୁଃଖମୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାମ ଚରିଅଟରେ ବସି ଚାରିଅଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ "ଚଳ" ବୋଲି କହିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକେ "ଅପେକ୍ଷା କର" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଚାରିଅଟିୟର ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ଲୋକଙ୍କ ଆଶା ମଧ୍ୟରେ ଫସି ଯାଇଥିଲେ, ତିନି ନ କରିପାରିଲେ ନ ରାମଙ୍କୁ ଏଗେଇ ନ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରିଲେ। ରାମ ଦୂରେଇଯିବା ସମୟରେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆଖିରୁ ଜଳ ଝିଅଇ ମାଟିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲେ। ସହର ଅନ୍ୟତମ ଦୁଃଖ, ଆଶ୍ରୁ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ବିଲିନ ହୋଇଗଲା; "ହାୟ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାରରେ ସହର ଅନ୍ୟତମ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଇପଡ଼ିଲା। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖରୁ ଆଖିରୁ ଝିଅଇଥିବା ଜଳ ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତଳିତ ଜଳର ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପଦ୍ମ ହଲେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ। ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଖି ରାଜା ଦଶରଥ, ଯେଉଁ ସହରର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ମନ ରାମ ଉପରେ ଲଗାଇଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ମୃଗଦାନ୍ତ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ପଛରୁ ଜନମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କିଛି ଲୋକ "ହାୟ ରାମ!" ବୋଲି, ଅନ୍ୟମାନେ "ଓ ରାମଙ୍କ ମା!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖିଲେ, ଦେଖିଲେ ରାଜା ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କ ମା କୌସଲ୍ୟା, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସୁଖ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ପଦଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଇଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଚାରିଅଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଚଳିବାକୁ କହିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖ ଏକ ହାତୀ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେବାର ଭଳି ଅସହ୍ୟ। କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ଚୁଠିଯାଇଥିବା ଗାଈ ଭଳି ରାମ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ତିନି ଦୌଡ଼ି ଏବଂ କ୍ରନ୍ଦନ କରି "ରାମ! ହାୟ, ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାମ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ମାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଆଶ୍ରୁ ଝିଅଇଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଭଳି। ରାଜା ଦଶରଥ "ଅପେକ୍ଷା କର!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ, ରାମ "ଚଳ, ଚଳ!" ବୋଲି କହିଥିଲେ; ଚାରିଅଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟରେ ଫସିଯାଇଥିଲେ, ଦୁଇଟି ଚକା ମଧ୍ୟରେ ଫସିଥିବା ଭଳି। ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜା କିଛି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କୁହ, 'ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ'; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ବହୁତ ପାପ।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରି, ଚାରିଅଟିୟର ଲୋକମାନେ ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଗୋଡ଼େ ଚାରିଅଟି ଏଗେଇ ନେଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଘେରି ତାଙ୍କୁ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ରାମ ଫେରିଆସନ୍ତି, ତେବେ କୌଣସି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦୂର ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଜଳିତ ଶରୀର ଓ ଦୁଃଖିତ ଚେହେରା ସହିତ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୃଢ଼ ହେଇଉଠିଲେ। ଏଉଁ ଦୁଃଖ ମୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଯୋଡ଼ି ହାତରେ ଚାଲିଯାଉଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ। ଏହି ଅନାଥ, ଦୁଃଖିତ ଓ ତପସ୍ୱୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଥିବା ରାମ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ତିନି କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହେଇନଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୟାମୟ ରାମ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ତାଙ୍କ ମନ ଭରିଯାଇଥିଲା। ରାମ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଦର କରୁଥିଲେ, ଏହି ଗୁଣବନ୍ତ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ବାଧ୍ୟ କରିଥିବାରୁ ରାମ ଦୁଃଖରେ ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ଓ ଜଗତର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ସମସ୍ତେ ବିଚିନ୍ତିତ ହେଇପଡ଼ିଥିଲେ। "ହାୟ! ରାଜା ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଜୀବନ ଜଗତକୁ ବିନାଶ କରି ଦୟାମୟ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାମକୁ ବନକୁ ପଠାଇ ଦେଲେ," ବୋଲି ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗାଈର ଛୁଠିଯାଇଥିବା ଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୁଃଖମୟ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ବଡ଼ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଇଉଠିଲେ। ଏହି ଦିନ ନ କୌଣସି ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା, ଘରେ ଖାଇବା ପାକାଇବା ହେଲା ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା। ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଖାଇବା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କ ଛୁଠିଯାଇଥିବା ଛୋଟ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖଦାୟକ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କ ସମୀପରେ ଆସି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଗଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ଚମକ ହରାଇଗଲେ, ଓ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ବିଶାଖା ଦେଖାଦେଲା। ରାମ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ସହର ଗଭୀର କଳା ବାୟୁରେ ବିଚଳିତ ମହାସାଗର ଭଳି ଦୋଳିଗଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ୟତମ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଶିତିଳ ହେଇଗଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା, କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଏକାଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ସହରବାସୀ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟତମ ହେଇପଡ଼ିଲେ; କୌଣସି ଲୋକ ଖାଇବା କିମ୍ବା ବିନୋଦ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ରାମ ପାଇଁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ରାଜପଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଚେହେରା ଆଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲେ, କୌଣସି ଲୋକ ଖୁସି ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହେଇଗଲେ।