ଏହି ଦୁଃଖଦ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରାମଙ୍କ ଆଗରେ ରାଜଧାନୀର ନାରୀମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ପ୍ରବଳ ହାତୀ ଧରାପଡିଲେ ତାଙ୍କ ମହିଳା ହାତୀମାନେ କିପରି କାନ୍ଦନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ପିତା, ମହାନ ଦଶରଥ ରାଜା, ଏକ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଅପାର ଆତ୍ମା ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍, ତାଙ୍କ ରଥୀ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, “ଦ୍ରୁତ ଚାଲ!” ରାମ ରଥୀଙ୍କୁ “ଚାଲ” ବୋଲି କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ “ଥମ୍ବ” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ—କିନ୍ତୁ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଏହି ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, କିଛି କରିପାରୁନଥିଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଯେବେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଭୂମିର ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇଦେଲା, ଏହାକୁ ତଳକୁ ଝୁକାଇଦେଲା। ସମସ୍ତ ନଗର ଅଶ୍ରୁ, କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତିରେ ଭରିଗଲା, “ହାୟ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର ହେଲା, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିହୀନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ନାରୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ବିଷାଦର ଅଶ୍ରୁ ବହିଲା, ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ପାଣି ଭଳି, ଏହି ଅଶ୍ରୁ ଜଳ ଗୁଲାବ ଫୁଲକୁ ନଡ଼ାଇଦେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କ ମନ ରାମ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏହା ଦେଖି ସେ ମୂଳରୁ କଟା ଗଛର ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପଛରୁ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ଦୁଃଖରେ ତଳମଳାଉଥିଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ସମେତି ହେଉଥିଲେ। କିଏ ଚିତ୍କାର କରୁଛି “ହାୟ, ରାମ!”, କିଏ କହୁଛି “ହାୟ, ରାମଙ୍କ ମାଆ!”, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆ, ଦୁଇଏ ଜଣେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ମନେ ରଥପଥରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି, ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ, “ଅତି ଦ୍ରୁତ ଚାଲ!” କାରଣ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିବା ସେହି ମହାପୁରୁଷ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ତୀବ୍ର ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ତାଡ଼ି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରେନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଯେପରି ଏକ ଗାଈ ନିଜ ବଛଡ଼ାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ବନ୍ଧାଯାଏ ଓ ବଛଡ଼ାକୁ ଦୌଡ଼ିଆସେ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟା ଦୌଡ଼ି ରଥ ପଛକୁ ଆସୁଥିଲେ, “ରାମ! ହାୟ, ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାମ ପୁଣିପୁଣି ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯିଏ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଅଶ୍ରୁ ବହାଉଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାଜା ଚିତ୍କାର କଲେ, “ଥମ୍ବ!” କିନ୍ତୁ ରାଘବ କହିଲେ, “ଚାଲ, ଚାଲ!” ଏଥିରେ ରଥୀ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଫସିଗଲେ, ଯେପରି ଦୁଇ ଚକା ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅଟକିଯାଏ। ତେଣୁ ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାଜା ଯଦି ତୁମକୁ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି, କହିବା—ତୁମେ ଶୁଣିନଥିଲ। ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଦୁଃଖ ସର୍ବାଧିକ ପାପ।” ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ହସ୍ତୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ରଥ ଚାଲିଦେଲେ। ନଗରବାସୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଘେରି ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ସେମାନେ କେବେ ବି ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେନାହିଁ। ରାଜମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ରାମ ପୁଣି ଫେରନ୍ତୁ, ତେବେ କାହାକୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁନାହିଁ।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଧାମ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ରାଜା ଘମେ ଭିଜି, ନିରାଶ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ରାଣୀ ସହିତ ଦଢ଼ାଇ ରହିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି। ଏଉଁପରେ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମହାବୀର ରାମ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା। ସେଇ ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ, ତ୍ୟାଗୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ଏକ ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ—ଏବେ ସେ ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି? ସେ କେବେ କୌଣସି ଅପମାନରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନଥିଲେ, କ୍ରୋଧର କାରଣକୁ ଏଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତମାନେ ଥିଲେ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ—ଏପରି ଦୟାଳୁ ଲୋକ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି? ଯେପରି ସେ ତାଙ୍କ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭଲ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ସେପରି ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଏକ ସମାନ ମନ ରଖୁଥିଲେ; ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଏବେ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି? ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଓ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଉଛନ୍ତି; ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି? ହାୟ, ରାଜା ଅବିବେକୀ ହୋଇ ଜୀବଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ପଠାଇଦେଇ। ଏପରି ଭାବେ, ରାଜମହଳର ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ଭଳି, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଓ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାଜା ଏହି ଭୟଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଶୁଣି ବଡ଼ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ହେଉନଥିଲା, ଘରେ ରନ୍ଧା ହେଉନଥିଲା, ଲୋକେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ହସ୍ତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ବଛଡ଼ାମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଉନଥିଲେ, ଏବଂ ମାଆମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଇଥିଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ତେଜ ହରାଇଲେ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ସହିତ ବିଶାଖା ଦେଖାଦେଲା। ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ସମୟରେ, ନଗର ଏପରି କମ୍ପିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର କଳା ବାତାସରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲା, କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା, କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।