ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ୍ତ ନାରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୃଦୟ ନେଇ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଗୃହରୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ଦୟାଳୁ ସ୍ନେହଭରା ସନ୍ତାନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗରେ ନାରୀମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମାନ୍ୟ ହାତୀ ନାୟକ ନିବନ୍ଧିତ ହେଲେ ଯେପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି। କକୁତ୍ସ୍ଥର ପିତା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥ, ସେ ସମୟରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହିବେଳେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ଯିଏ ଗୌରବମୟ ଓ ଅପାର ଆତ୍ମାର ଧାରକ, ତାଙ୍କ ରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, "ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଚାଲ !" ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ "ଚାଲ" ବୋଲି କହିଲେ, ଯେଉଁବେଳେ ଜନମାନେ "ଥମ୍ବ" ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରଥି ରାସ୍ତାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚାପରେ ରହି, କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଯେତେବେଳେ ଯାଉଥିଲେ, ସହରବାସୀଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଭୂମିର ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲା, ଏହାରେ ଧୂଳି ନମ୍ର ହୋଇଗଲା। ସମସ୍ତ ସହର ବିଳାପ, କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇ, "ହାୟ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିବାରେ ଲାଗିଲା, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳକୁ ଚଞ୍ଚଳ କରି ତାହାରେ ଲୋଟସ ହଳାଇଦିଏ। ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥ ସହରକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ମନେ ରାମ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର, ଦୁଃଖରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ମୂଳରୁ କଟା ଗଛ। ଏହି ଘଟଣା ପଛରୁ ଜନମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲିଷ୍ଟ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହେଲେ। କେହି କହୁଥିଲେ, "ହାୟ ରାମ!", କେହି "ହାୟ ରାମଙ୍କ ମାଁ!", ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାସ୍ତା ଚାଲିବା ସହ ବିଷଣ୍ଣ ମନ ନେଇ ଯାଉଥିଲେ। ଆରମ୍ଭରୁ ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବା ଦେଖି, ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଚାଲିବାକୁ କହିଲେ। ସେ ଦୁଃଖମୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗଜ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇ ଅସହ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଗାଈ ବନ୍ଧା ହୋଇ ତାଙ୍କ ଛୁଆଁଠାରୁ ଦୂରେ ଥିଲେ ଦୌଡ଼ି ଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାତା ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଦୌଡ଼ି ରଥ ପଛରେ ଯାଉଥିଲେ, "ରାମ! ହାୟ ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାମ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାଜା "ଥମ୍ବ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବ "ଚାଲ, ଚାଲ!" ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଏଥିରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଇ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଫସିଥିଲା। ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜା ଯଦି ତୁମକୁ ଦୋଷାରୋପ କରିବେ, ତେବେ କହିଦିଅ- ମୁଁ ଶୁଣିନଥିଲି; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପ।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚଲେଇଲେ। ସହରବାସୀ ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପଛକୁ ଫେରିଯାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଚଳିଥିଲେ, ସେମାନେ ରାମଠାରୁ ମନେ ଦୂରେ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ରାମ ପୁନି ଫେରିଆସନ୍ତି, ତେବେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏହି ଧର୍ମମୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ଓ ଘମେ ଭିଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ଶୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିବେଳେ ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି ଯାଉଥିବା ମହାବୀର ରାମଙ୍କ ବିଦାୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ସେ ଅସହାୟ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତ୍ୟାଗୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ- ଏବେ ସେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ସେ କଦାପି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇନଥିଲେ, କ୍ରୋଧର କାରଣ ଦୂରେ ରଖୁଥିଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତମାନେ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିଲେ- ଏପରି ଦୟାମୟ ଲୋକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେପରି ଭକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ଦେଖାଉଥିଲେ, ସେପରି ଆମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ; ଏପରି ମହାତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଦେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଲୋକର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାୟ, ରାଜା ଅବିବେକୀ ହୋଇ, ଜଗତକୁ ନଶ୍ୱର କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତିଞ୍ଜାପାଳକ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ, ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି, ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁଅ ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋବ୍ୟଥା ଭୋଗିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଖଣ୍ଡାଗ୍ନି ନ ଜଳିଲା, ଘରେ ପାକାଳି ହେଲା ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ କୌଣସି କାମ କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଚିରା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ଛୁଆଁମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଝିଅ ପାଇ ପ୍ରସବ ହୋଇଥିବା ମାଆମାନେ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ସମସ୍ତ କ୍ରୂର ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଘେରି ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଇଥିଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ଚମକ ହରାଇଲେ, ଓ ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ଭରା ଭାବରେ ବିଶାଖା ଦେଖାଗଲା। ଯେତେବେଳେ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସହର ଏପରି ନଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ଶ୍ୟାମ ବାତାସରେ ବଡ଼ ସାଗର ହିଳୁଳି ହୁଏ।