ଏପରି କଥା ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ନିଜ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ସମଗ୍ର ଜନସମୂହ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ମହଳରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଗୃହରୁ ବାହାରିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନେ ଘେରିଥିଲେ, ନିଜେ ମୁଞ୍ଚିଯିବା ପ୍ରାୟ ହୃଦୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବି।" ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ବିଳାପ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ବନ୍ଧା ହାତୀର ନେତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ରାଜା, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେପରି ଗ୍ରହାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଅଗାଧ ଆତ୍ମା ଓ ବିରାଟ ତେଜସ୍ୱୀ, ତାଙ୍କ ରଥିକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, "ତ୍ୱରିତ ଚଳ।" ଏକପଟେ ରାମ କହୁଥିଲେ "ଚଳ," ଅନ୍ୟପଟେ ଜନସମୂହ କହୁଥିଲେ "ଥମ୍ବ," ଏହି ଦୁଇ ଆଜ୍ଞାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଉଥିଲେ, କିଛି କରିପାରୁନଥିଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଯେତେବେଳେ ଯାଉଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଧରଣୀର ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଉଥିଲା, ଏହା ତଳକୁ ଝୁକିଯାଉଥିଲା। ସମଗ୍ର ନଗରୀ କ୍ରନ୍ଦନ, ଅଶ୍ରୁ, ଓ ବିକଳତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; "ହାୟ!" ଚିତ୍କାରରେ ଏହା ଅସ୍ତଚେତନ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା, ଏହି ଅଶ୍ରୁ ମାଛ ଘଞ୍ଚାଇ ଦେଇଥିବା ପାଣିର ପରି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ମନ୍ଦାର ଫୁଲକୁ ହିଳାଇଯାଉଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥ ରାଜା ନଗରୀକୁ ଏମିତି ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ରାମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ଦୁଃଖରେ ମୃଚ୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ମୂଳରୁ କଟା ଗଛ ପରି। ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ଉଠିଲା, କାରଣ ଜନସମୂହ ଦେଖିଲେ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତଳକୁ ଡୁବୁଛନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ଚିତ୍କାର କଲେ, "ହାୟ ରାମ!" ଅନ୍ୟେ କହିଲେ, "ହାୟ ରାମଙ୍କ ମାଆ!" ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାମ ମୁଡ଼ି ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆ, ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ମନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଅସୁଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ପଦେପଦେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ରଥିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, "ତ୍ୱରା କର।" ସେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗଜ ଅଙ୍କୁଶ ଘାତରେ ବେଦନା ସହିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଗାଈ ଦୂରେ ବାନ୍ଧାଯିବା ପରେ ନିଜ ଛୋଆ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ମାଆ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଦୌଡ଼ି ରଥ ପଛରେ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, "ରାମ! ହାୟ ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ରାମ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମହିଳା ପରି। ଏଠି ରାଜା ଚିତ୍କାର କଲେ, "ଥମ୍ବ!" କିନ୍ତୁ ରାମ କହିଲେ, "ଚଳ, ଚଳ!" ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି ଦୁଇ ଆଜ୍ଞାର ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ, ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଥିବା ପଦାର୍ଥ ପରି। ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜା ତୁମକୁ ଦୋଷ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ କହିବା, ତୁମେ ଶୁଣିନଥିଲ; ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୁଃଖ ସହିବା ସବୁଠୁ ପାପ।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ଜନସମୂହକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ତ୍ୱରା କରି ରଥ ଆଗକୁ ଚାଲେ। ଲୋକେ ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପଛକୁ ଫେରିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ରାମ ପୁନି ଫେରିଆସୁନ୍ତି, ତେବେ କେହି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ ନାହିଁ।" ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେର କଥା ଶୁଣି, ଗୁଣର ଧାମ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଘମେ ଭିଜି, ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ସଙ୍ଗିନୀ ସହ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହିପରେ ରାମ ଯେତେବେଳେ ଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭୟଙ୍କର ବିଳାପର ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଯିଏ ଅସହାୟ, ଦୁର୍ବଳ, ଏବଂ ତ୍ୟାଗୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯିଏ ଅପମାନ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଉନଥିଲେ, କ୍ରୋଧର କାରଣ ଟାଳିଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ କ୍ରୁଧ୍ଧମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଯେପରି ଭାବେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେପରି ଆମକୁ ମଧ୍ୟ; ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଏହି ଲୋକର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାୟ, ରାଜା ଅବିବେକୀ, ଜୀବଜଗତର ନାଶ ଆଣିଦେଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ନିଜ ଛୋଆ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ପୁତ୍ରବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଳାପ ଶୁଣି ବିକଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ହେଉନଥିଲା, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରୁନଥିଲେ, ଲୋକେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୁଲିଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୁଚିଯାଇଥିଲେ। ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ଛୋଆମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଉନଥିଲେ, ମାଆମାନେ ନବଜାତ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କ୍ରୂର ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଘେରି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନେଇଥିଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ତେଜ ହରାଇଦେଲେ, ଏବଂ ବିଶାଖା ଧୂଆଁ ସହିତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ସମଗ୍ର ନଗରୀ ଏମିତି କମ୍ପିଉଥିଲା, ଯେପରି କଳା ବାତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପୀଡିତ ସମୁଦ୍ର। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।