ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ଧୀରେ ଚାଲ, ଆମେ ରାମଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଶୀଘ୍ର ଏହି ମୁହଁ ଦେଖିବା ଅସମ୍ଭବ ହେବି।” ଲୋକେ କହିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କର ମାତା କୌସଳ୍ୟାଙ୍କର ହୃଦୟ ଲୋହାରେ ତିଆରି, କାରଣ ତାଙ୍କର ଦେବତାସମ ଚିତ୍ରରେ ତିଆରି ପୁଅ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଥିଲେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ନପଡ଼ିଲା। ବୈଦେହୀ ସୀତା, ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଛାୟାରେ ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉପରେ ରୂପ ଆଲୋକ ପରି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ, ଯେଉଁ ଭାଇ ମୃଦୁ ଭାଷଣ ଓ ଦେବତାସମ ରୂପରେ ଆଛନ୍ତି। ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହି ଅନୁଗତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏହା ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ମାର୍ଗ, ଯେଉଁ ମାର୍ଗ ତୁମେ ଅନୁସରଣ କରୁଛ। ଏହିପରି କଥା କହି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଆଶୁ ଅଟକାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦୁଃଖିତ ନାରୀମାନଙ୍କର ଘେରା ରେ ରାଜା ଦଶରଥ, ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୃଦୟ ନେଇ ଘରୁ ବାହାରିଗଲେ, “ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି” କହି। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ନାରୀମାନେ ବିପୁଳ କ୍ଷୋଭରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ମାନ୍ୟ କ୍ରୂର ବନ୍ଧା ହାତୀ ଦେଖି ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଯେପରି କାନ୍ଦନ୍ତି, ସେପରି। ରାମଙ୍କ ପିତା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାଜା, ଏ ସମୟରେ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଅବରୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଗଲେ। ଦଶରଥଙ୍କର ପୁଅ, ଗଭୀର ଆତ୍ମା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମ, ଚାଳକକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଚାଲ!” ରାମ ଚାଳକକୁ “ଚାଲ” କହିଲେ, ଲୋକମାନେ “ଅଟକା” କହିଲେ—କିନ୍ତୁ ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, କିଛି କରି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ନଗରବାସୀଙ୍କର ପଡ଼ୁଥିବା ଆଶୁ ମାଟିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲା। ରାଘବଙ୍କର ବିଦାୟରେ ନଗର ଦୁଃଖ, ଆଶୁ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭରିଗଲା, “ହାୟ!” କହି ଚିତ୍କାର କରି, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଇ ପଡ଼ିଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କର ଆଖିରୁ ଦୁଃଖର ଆଶୁ ଝରିଲା, ମାଛ ଚଳାଇ ଜଳ ଫୁଟାଇ ଲୋଟସ ହଲା ପରି। ପ୍ରଶଂସିତ ରାଜା ଦଶରଥ ନଗର ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବନାରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ମୃଗଶାଳୀ ମାନ୍ୟ ପରି ମୃତ୍ତିକାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହିପରି ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଉତ୍ତେଜନା ରେ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। କିଏ ଚିତ୍କାର କଲେ, “ହାୟ ରାମ!”, କିଏ କହିଲେ, “ହାୟ ରାମଙ୍କ ମାତା!”, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ତଃପୁର ରୁ ଚିତ୍କାର କରି, ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କର ମାତା ରାସ୍ତା ଉପରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲୁଥିବା, ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ନେଇ। ତାଙ୍କର ପିତା ଓ ମାତା, ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପଦଯାତ୍ରା କରୁଛନ୍ତି ଦେଖି, ରାମ ଚାଳକକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଚାଲ!” ଏହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଙ୍କୁଶରେ ଆଘାତିତ ହାତୀ ଦୁଃଖ ସହିପାରିନାହିଁ। ଗାଈ ଛେଣା ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ଯେପରି ଛେଣା ଉପରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାତା ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଲେ। କୌସଳ୍ୟା ରଥ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଚିତ୍କାର କଲେ, “ରାମ! ହାୟ ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ରାମ ଆପଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଆଶୁ ଜଳ ପରି ଝରି, ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲା। ରାଜା ଚିତ୍କାର କଲେ, “ଅଟକା!”, କିନ୍ତୁ ରାଘବ କହିଲେ, “ଚାଲ, ଚାଲ!” ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଦୁଇ ଚକାରେ ଫସିଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ପରି। ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ରାଜା କ୍ଷୋଭ କରିଥାଏ, କହିବା ଯେ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣିନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ସବୁଠୁ ପାପ।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଚାଲାଇ ଦେଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଘେରି ତାଙ୍କ ପଛ ଫେରିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଯେ ସେ ଫେରିଆସନ୍ତି, କୌଣସି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦୂର ଅନୁସରଣ କରିବା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଘମ ଝରାଉଥିବା ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜୀବନ ସାଥୀ ସହିତ ଦଢ଼ ହେଇ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖି ରହିଲେ। ଏବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଜୋଡ଼ି ହାତ ନେଇ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିପୁଳ ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେ ଅସହାୟ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଲୋକମାନେ ନିମିତ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ; ଏବେ ସେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ ଦିଅଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୋଭ କରିନଥିଲେ, କ୍ଷୋଭର କାରଣ ଦୂରେ ରଖିଥିଲେ, କ୍ଷୋଭିତ ଲୋକମାନେ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ—ଏପରି ଦୁଃଖରେ ସମ ଲୋକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର ମାତା କୌସଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଯେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରିଥିଲେ; ସେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ରାଜାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଏହି ଲୋକ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାୟ, ରାଜା ଅସ୍ଥିର ହୃଦୟ ନେଇ, ଜୀବଜଗତର ନାଶ ଆଣିଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବାନ୍ ରାମକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି। ଏପରି ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଛେଣା ହାରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ତିଆରି, ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ହୋମ ହେଲା ନାହିଁ, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କଲେ ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।