ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଆତଙ୍କ ଛାଇଯାଇଥିଲା। କ୍ରୋଧିତ ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ, ହେଉଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଅଶ୍ୱାରୋହଣ ଓ ଚିତ୍କାରରେ ସାରା ସହର ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇ ଉଠିଲା। ଏହି ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ନଗରବାସୀ—ଛୁଆଁ ଠାରୁ ବୃଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସମସ୍ତେ ଏକମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏମିତି ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ତପ୍ତତାରେ ଅତିଷ୍ଠିତ ଜନେ ଜଳ ଖୋଜେ। ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରୁ, ଆଗରୁ ଓ ପଛରୁ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଲୋକେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି କହୁଥିଲେ, “ସାରଥି, ଘୋଡ଼ାର ଲଗାମ ଧର, ଧୀରେ ଚାଲ, ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ହେଇଯିବ।” କେହି କହୁଥିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଦେବତା ସମ ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ବନକୁ ଯିବା ସତ୍ତେ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନି।” ଅନ୍ୟେ କହୁଥିଲେ, “ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଛାୟାର ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନି।” ଆଉ କେହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି କହୁଥିଲେ, “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ତୁମ ମୃଦୁଭାଷୀ ଓ ଦେବତା ସମ ଭାଇଙ୍କ ସେବା କରିବେ। ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧନ୍ୟତା ବଡ଼, ଏହି ଅନୁସରଣ ମୁକ୍ତିର ପଥ।” ଏମିତି କହିବା ସହ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଧାରା ରୋକିପାରୁନଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଘିରିଥିବା ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ରାଜା ଦଶରଥ ଘରୁ ବାହାରିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି” ବୋଲି କହି। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଗଲା, ଯେପରି ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାବଳୀ ନେତା ବନ୍ଧାଯିବାବେଳେ ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜା, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ସେତିକି ବିଷଣ୍ଣ ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ଲାଗିଥିବାବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଏ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅପାର ଆତ୍ମା ବିଶିଷ୍ଟ ରାମ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି କହିଲେ, “ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଚଳ।” ଏଉଁବେଳେ ଜନସାଧାରଣ “ଥାଉ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ରାମ “ଚଳ!” ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଏଇ ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ସାରଥି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଯିବାବେଳେ ଜନମାନେ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଧାରାରେ ମାଟିକୁ ଭିଜାଇଦେଲେ। ସମସ୍ତ ନଗରୀ ଦୁଃଖ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭାସିଗଲା, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ସେମାନେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ଏହି ଅପରିମିତ ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେନି। ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଯେଉଁ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା, ସେମାନେ ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଥିବା ପାଣିରେ ଲୋଟସ ହିଳେଇଯିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜା ଦଶରଥ, ଯେଉଁ ସହରର ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରଖିଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ସ୍ନା ହୋଇ ମୃଗନ୍ଦର ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ରାମଙ୍କ ପଛରୁ ଏକ ବିପୁଳ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। କେହି “ହା ରାମ!” କେହି “ହା ରାମଙ୍କ ମାଆ!” ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖିଲେ, ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ବାପା ଓ ମାଆ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ମନେ ଚାଲିଅସୁଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ସାରଥିକୁ ଆଉ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିବାକୁ କହିଲେ, କାରଣ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଗୋଡ଼ର ଘାଁ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଥିବା ହାତୀ ତାହା ସହିପାରିନଥିବା ପରି। କୌଶଲ୍ୟା, ଯେଉଁଠି ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛୁଆଁଠାରୁ ବିଛିନ୍ନ ହେଲେ ଦୌଡ଼ି ଛୁଆଁପାଖକୁ ଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ ଚିତ୍କାର କରି ଦୌଡ଼ି ଆସୁଥିଲେ—“ରାମ! ହା ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ରାମ ଆଉ ଆଉ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ତିନିଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲା। ଏଇ ବେଳେ ରାଜା “ଥାଅ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ରାଘବ “ଚଳ, ଚଳ!” ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି, କହିଦିଅ—ତୁମେ ଶୁଣିନଥିଲୁ; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ସହିବା ସବୁଠୁ ପାପ।” ଏହିପରି କହି, ସାରଥି ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସରି, ଜନମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଲାଇଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଘେରି ଦେଖି ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ତାଙ୍କର ପୁନଃଆଗମନ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ କାହାକୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁନାହିଁ।” ଏହି ଶୁଣି ଦୁଃଖିତ, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଅତି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁଅକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାମ ଯୋଡ଼ା ହାତରେ ଯିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ଉଠିଲା। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ଏହି ଅସହାୟ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେଉଁ ଲୋକ କେବେ କୌଣସି ଅପମାନରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ଦୁଃଖରେ ସମ ଏ ମହାପୁରୁଷ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଯେପରି ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ସହ ଆଦର ଓ ଶକ୍ତି ସହ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଆମ ସହ ମଧ୍ୟ; ତେବେ ସେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି; ଏହି ଜନମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ହାଏ! ରାଜା ଅବିବେକୀ ହୋଇ, ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କ ଜଗତକୁ ନଶ୍ଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇ ଦେଇଛନ୍ତି।