ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ବନବାସ ପାଇଁ ମହାବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବଂ ଏହାର ଜନମାନେ ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସହସା ସହରଟି ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା; ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହାତୀମାନେ ମଦ ମାତି ହୋଇ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଥିଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହିନ୍ହିନ୍ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧ ସହିତ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଏକମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ପଛେଇ ଦୌଡ଼ିଲେ; ଏମିତି ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକେ ପାଣି ଖୋଜେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ, ପଛରୁ ଓ ପାଖରୁ, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କୁ ଡାକି ଡାକି ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କରି କହୁଥିଲେ, "ସାରଥି, ଘୋଡ଼ାର ଲଗାମ ଧର, ଧୀରେ ଚଳ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁଟିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯିବ।" କେହି କହୁଥିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ହୃଦୟ ଇଏ ଲୋହାର; ଯେଉଁଠିକି ତାଙ୍କ ଦେବତୁଳ୍ୟ ପୁଅ ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ।" ଆଉ କେହି କହୁଥିଲେ, "ବସ୍ତବରେ, ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଛାୟା ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଡ଼ି ନଯାଏ।" କେହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପହାସ କରି କହୁଥିଲେ, "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ଏପରି ମୃଦୁଭାଷୀ, ଦେବତା ସଦୃଶ ଭାଇଙ୍କ ସେବା କରିବାର ଅବସର ପାଇଲ।" ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ କହୁଥିଲେ, "ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଉନ୍ନତି ବଡ଼; ଏହି ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ, ଯେଉଁଠିକି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ।" ଏମିତି କହି କହି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁକୁ ରୋକିପାରିଲେନି; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କ ପଛେଇ ଚାଲିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆବୃତ, ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନେ ଘେରିଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ମନେ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି," ବୋଲି ଘରୁ ବାହାରିଲେ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମହିଳାମାନେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନାଦ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ବନ୍ଧାଯିବାରେ ହାତୀଣୀମାନେ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ରାଜା, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ଏମିତି ଦେଖାଯାଇଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ହେଉଛି। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ମହାନ ଆତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, "ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଚଳ।" ରାମ ସାରଥିଙ୍କୁ "ଚଳ," କହୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠିକି ଜନମାନେ "ଥମ୍ବ," ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ; ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ସାରଥି ରାସ୍ତା ଉପରେ ଅସମ୍ମନ୍ଧ ହୋଇ, କିଛି କରିପାରୁନଥିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ରାମ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ସହରବାସୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ମାଟିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲା, ଏହା ମାଟିକୁ ଅତି ନମ୍ର କରିଦେଲା। ସମସ୍ତ ନଗର ଅଶ୍ରୁ, ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ବିହ୍ୱଳ, "ହାୟ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ଅଚେତନ ଓ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ମହିଳାମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ବିୟୋଗ ଜନିତ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା, ଯେପରି ମାଛ ଚଳାଉଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ହିଲୁଚି। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କ ମନ ରାମ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; ସେ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ତିକ ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ରାମଙ୍କ ପଛେଇ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଉତ୍ତେଜିତ ଚିତ୍କାର କଲେ। କେହି କହୁଥିଲେ, "ହାୟ ରାମ!" ଅନ୍ୟେ କହୁଥିଲେ, "ହେ ରାମଙ୍କ ମାଆ!" ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମାଆ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖିତ ମନେ ତାଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ, ସବୁସମୟ ସୁଖ ସହିତ ରହୁଥିବା ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଚଳିବାକୁ କହିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ରାମ ସହିପାରିଲେନି, ଯେପରି ଗଦା ଲାଗିଥିବା ହାତୀ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରେନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଯେପରି ବନ୍ଧା ଗାଈ ତାଙ୍କ ବଛି ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ ତାଙ୍କ ପଛେଇ ଦୌଡ଼ିଲେ। କୌସଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, "ରାମ! ହାୟ ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ରାମ ପୁଣିପୁଣି ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯିଏ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ରାଜା ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, "ଥମ୍ବ!" କିନ୍ତୁ ରାଘବ କହୁଥିଲେ, "ଚଳ, ଚଳ!" ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅସମ୍ମନ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଦୁଇ ଚକା ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଯିବା କିଛି। ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି, କହିଦିଅ—ତୁମେ ଶୁଣିପାରିଲେନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପ।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଳେଇ ଦେଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ବାପସ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରୁନଥିଲା। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ତାଙ୍କର ପୁନର୍ବାସ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କାହାକୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁନାହିଁ।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶୋକାକୁଳ ଦଶରଥ ଘମେ ଭିଜି, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଦୟାଳୁ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶାନ୍ତି ଦେଖିବା ପରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରିବା ଲାଗିଲେ। ଏହି ରାମ ଏମିତି ଦୟାଳୁ, ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତ୍ୟାଗୀ ଲୋକମାନେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ; ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି? ସେ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହେଉନାହାନ୍ତି, ରୁଷ୍ଟତାର କାରଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରୁଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି—ଏପରି ଦୟାଳୁ ଓ ଦୁଃଖୀ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?