ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥକୁ ବାହାର କରି, ବାୟୁ ଗତି ସମାନ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡା ଯୋଗାଇ ରଥ ଚଳାଇଲେ, ଏବଂ ତାହାରେ ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ବସାଇ ଦେଲେ। ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ନିବାସ ପାଇଁ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶହର ଓ ତାହାର ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତା, ଭୟ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ରେ ଶହର ଭରିଗଲା; ରାଗ ଓ ଉମ୍ମାଦରେ ଅସ୍ଥିର ହାତୀମାନେ, ଘୋଡାମାନଙ୍କର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରବ, ଏହି ସମସ୍ତ ମିଶି ଏକ ବଡ ଶବ୍ଦ ତୁଳିଲା। ଏ ସମୟରେ, ଶହରର ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ଏକ ତପ୍ତ ଜନ ଜଳ ପାଇଁ ଚାହିଁଥିବା ପରି, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡିଲେ। ଚାରିପାଖରୁ, ପଛ ଓ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କୁ ଡାକି, ବଡ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଚାରିଓ ଦିଗରୁ ଚାଲି, ଚାରିଓ ଦିଗରୁ ଡାକିଲେ—"ଘୋଡାର ରଶି ଅଟକାଇବା, ରଥଚାଳକ, ଧୀରେ ଚାଲ, ଧୀରେ ଚାଲ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯେଉଁ ମୁହଁ ଶୀଘ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଦୁଃସ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ହେବ।" କେହି କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, କାରଣ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦେବତା ସମ ପ୍ରଭା ଧାରଣ କରି, ବନକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ଭଙ୍ଗ ହେଉନାହିଁ।" ଅନ୍ୟେ କହିଲେ, "ବସ୍ତୁତଃ, ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ଛାୟା ପରି ଚାଲିଛନ୍ତି; ମେରୁ ପର୍ବତ ପାଇଁ ରବିର ଭଳି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ସାଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ତୁମେ ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ ସେବା କରିବ, ସଦା ମୃଦୁ ଭାଷା ଓ ଦେବତା ସମ ରୂପରେ।" "ତୁମର ବିବେକ ବଡ ଏବଂ ଏହି ଶ୍ରୀ ମହାନ; ଏହି ହେଉଛି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯିବା ମାର୍ଗ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଛ।" ଏପରି କହି କହି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଅଟକାଇପାରିଲେନାହିଁ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପରେ, ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନଙ୍କରେ ଘିରା ରାଜା, ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଘରଠୁ ବାହାରି ଆସିଲେ, "ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିବି" କହି। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ରବ ଶୁଣିଗଲା, ଏହା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ଆଟକାଇ ଦିଆଯିବା ବେଳେ ମହିଳା ହାତୀମାନଙ୍କ ରବ ଭଳି। କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା, ଏହି ସମୟରେ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଗଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଶ୍ରୀମୟ ଓ ଅଗାଧ ଆତ୍ମା, ରଥଚାଳକକୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ କହିଲେ, "ଦ୍ରୁତ ଚାଲ!" ଏଉଁଠି ରାମ ରଥଚାଳକକୁ କହିଲେ, "ଚାଲ," ଲୋକମାନେ କହିଲେ, "ଅଟକ!"—କିନ୍ତୁ ରଥଚାଳକ ରାସ୍ତାରେ ଚାପରେ ଏକାଠି ଅଟକିଗଲେ, କିଛି କରିପାରିଲେନାହିଁ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଶହରବାସୀମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଭୂମିର ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲା। ଶହର ଦୁଃଖ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭରିଗଲା; "ହାୟ!" ରବରେ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ବଡ କଷ୍ଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ବହିଲା, ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ଜଳ ଭଳି, ଏହା ମନ୍ଦାର ଫୁଲକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଲା। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଶହର ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାହା ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ମୃଗଚ୍ଛିନ୍ଦି ପରି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ତାପରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ଉତ୍ତେଜିତ ରବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉଥିବା ଦେଖି ଏକଠି ହେଲେ। କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, "ହାୟ, ରାମ!" ଅନ୍ୟେ, "ଓ ରାମଙ୍କ ମା!" ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ବଡ ରବରେ ବିଳାପ କରିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମାତା, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ରାସ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିବା ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତା, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଇଛନ୍ତି, ଦେଖି ରାମ ରଥଚାଳକକୁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିବାକୁ କହିଲେ। ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିଲେନାହିଁ, ଯେପରି ହାତୀ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଚୋଟ ପାଇଲେ ଦୁଃଖ ସହିପାରେନାହିଁ। ଯେପରି ଗାଁ ବନ୍ଧାଯାଇ ତାଙ୍କ ଛୁଆଁଠୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଛୁଆଁ ପାଇଁ ଦୌଡିଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାତା ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଅଶ୍ରୁଭରା ଚେହେରାରେ ଦୌଡି ରଥ ପଛରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ, "ରାମ! ହାୟ, ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ରାମ ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁ ଜଣେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ବହାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି। ରାଜା ଚିତ୍କାର କରିଲେ, "ଅଟକ!" କିନ୍ତୁ ରାଘବ କହିଲେ, "ଚାଲ, ଚାଲ!" ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି ଦୁଇ ଆଦେଶରେ ଅଟକିଗଲେ, ଦୁଇଟି ଚକା ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଥିବା ପରି। ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ କହିଲେ, "ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, କହିବା ଯେ ତୁମେ ଶୁଣିନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅତି ପାପ।" ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସରି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡାମାନେ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦୌଡି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବାପସି ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିପାରିଲେନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ କେହି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୂର ଯାଇବା ଦିଅନ୍ତୁନାହିଁ।" ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଧାରକ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଘମ ଭରା ଚେହେରାରେ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଏଉଁଠି ଏହି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ଏହି ବଳଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ବିଦାୟ ନମସ୍କାର କରି ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ବଡ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ସେ ଏହି ଅଶକ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ତପସ୍ୱୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା; ଏବେ ସେ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?