କୈକେୟୀ ଦେଇଥିବା ନିର୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଚୌଦ ଡିଅଁ ବନବାସ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ହେବ, ଏହି ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦରକାର। ସୀତା, ଅନନ୍ଦର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ରଥରେ ବସିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ବନବାସର ବର୍ଷଗଣନା କରି, ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ, ସୀତାଙ୍କ ପିତୃସାମି ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଦୁଇଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ କୂଟି ଦେଇ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଢାଳ ସହିତ ରଥରେ ରଖାଗଲା। ତାପରେ ଦୁଇଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁରନ୍ତ ରଥରେ ବସିଲେ, ଯାହା ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିଲା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ସୀତା ଓ ଦୁଇଭାଇ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ହସ୍ତିନୀ ବେଗରେ ରଥକୁ ଚଳାଇଲେ, ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ତୁଫାନ ପରି ଦୂତୀ। ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ବନବାସ ପାଇଁ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ନଗର ଓ ଜନମାନସ ଆତ୍ମଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ନଗର ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲା, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଉନ୍ମାଦିତ ହାଥୀ, ହାଇଁ ହାଇଁ କରୁଥିବା ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ବିପୁଳ କୋଳାହଳରେ ତଳିଗଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ ନଗରର ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତାନା କରି ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଏକ ତଳିଗଲା ମନୁଷ୍ୟ ଜଳ ଖୋଜୁଥିବା ପରି। ଚାରିପାଖରୁ, ପଛ ଓ ପାଶରୁ, ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କୁ ପଛ କରୁଥିଲେ, ବଡ଼ ଶୋକ ସହ ଡାକୁଥିଲେ। "ଘୋଡ଼ାର ରେନ୍ସ ଧର, ରଥଚାଳକ, ଦୀରେ ଦୀରେ ଚଳ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବା ଅସମ୍ଭବ ହେବ।" ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାତାର ହୃଦୟ ଲୋହାର, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦେବତା ପରି ଚମକୁଥିବା ବେଳେ ବନକୁ ଯାଉଥିବାରେ ତାହା ଭଙ୍ଗ ହୁଏନା। ବସ୍ତବରେ, ବୈଦେହୀ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ମେରୁ ପର୍ବତର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ଧର୍ମରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ପତିଙ୍କୁ ଛାୟା ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ, ଯିଏ ମୃଦୁ ଭାଷା ଓ ଦେବତା ପରି ଦେହର। ବଡ଼ ତୁମ ଜ୍ଞାନ, ବଡ଼ ତୁମ ଶ୍ରୀ; ଏହି ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ। ଏଭଳି କହି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଚାପିପାରିଲେନାହିଁ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଗୋତ୍ରର ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ରାଜା, ଦୁଃଖିତ ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଘରରୁ ବାହାରିଗଲେ, 'ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି' କହି। ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନାରୀମାନେ ବଡ଼ ଦୀନ କନ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଏକ ବନ୍ଧା ହାଥୀନୀ ତାଙ୍କ ନାୟକ ପୁଅକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପରି। ପ୍ରଶସ୍ତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ପିତା ରାଜା ଏହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଗ୍ରହାକ୍ରାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଗଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅଗାଧ ଆତ୍ମା, ରଥଚାଳକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି 'ଦ୍ରୁତ ଚଳା' କହି। ରାମ ଚାଳକୁ 'ଚଳ' କହି, ଲୋକମାନେ 'ଥା' କହୁଥିଲେ—କିନ୍ତୁ ଚାଳକ ରାସ୍ତାରେ ଚାପି ଦୁଇଟି କଥା ମାନିପାରିଲେନାହିଁ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ନଗରବାସୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଭୂମିର ଧୂଳିକୁ ସିଚି ଦେଲା, ତାହାକୁ ନମ୍ର କରିଦେଲା। ନଗର, ଅଶ୍ରୁ, ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତାରେ ଭରିଗଲା, 'ହା' ଚିତ୍କାରରେ ତଳିଗଲା, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଗଲା। ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିତ ଅଶ୍ରୁ ଚାହିଁ, ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତଳ ଜଳରେ ଅଳି ଚଳାଇଥିବା ପରି ଅଶ୍ରୁ ଫୁଟାଇଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ନଗର ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ରାମକୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଭାବି, ମୂଳକୁ କାଟା ଗଛ ପରି ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହା ପରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ବଡ଼ କୋଳାହଳ ଉଠିଲା, ଲୋକମାନେ ରାଜାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଏକଠା ହେଲେ। କିଛି ଲୋକ 'ହା, ରାମ!' କହି, ଅନ୍ୟମାନେ 'ଓ ରାମଙ୍କ ମାତା!' କହି, ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ନାରୀମାନେ ବଡ଼ ଶୋକରେ କନ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ରାମ, ପଛକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଓ ମାତା, ଦୁଇଜଣେ ରାସ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ମନରେ ଦେଖିଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ପିତା ଓ ମାତା, ଯିଏ ଆରାମର ଅଭ୍ୟାସୀ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପାଦେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ, ତେଣୁ ରଥଚାଳକୁ 'ଦ୍ରୁତ ଚଳା' କହିଲେ। ସେ ମହାପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପିତା ଓ ମାତାର ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିଲେନାହିଁ, ଯେପରି ହାଥୀ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତିତ ହେଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରିନାହିଁ। ଗାଁଠି ଛୁଟି ଦୁଃଖରେ ବଛାକୁ ଦେଖି, ମାଁ ଦୌଡ଼ିଯିବା ପରି, ରାମଙ୍କ ମାତା ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, କନ୍ଧ କରି ଏବଂ ରଥକୁ ଦୌଡ଼ି, 'ରାମ! ହା, ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' କହି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାମ ଆଉ ଆଉ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ମାତା, ଯିଏ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଅଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହ କରୁଥିଲେ। ରାଜା 'ଥା!' କହି ଚିତ୍କାର କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବ 'ଚଳା, ଚଳା!' କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଆଦେଶରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଇଟି ଚକ ପରି ଫସିଗଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ରାଜା ତୁମକୁ ଦୋଷ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, କହିବା ଯେ ଶୁଣିନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ସବୁଠୁ ଅପରାଧ।' ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ରଥଚାଳକ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ବିଦାୟ ହେଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଘେଉଁ ଦେଇ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯଦି ଆପଣ ତାଙ୍କର ଫେରିବା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ।' ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ, ଘମ ଓ ନିମ୍ନମନରେ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଦଉଡ଼ି, ପୁଅକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏଉଁ ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।