ସୁମିତ୍ରା, ଯିଏ ରାଘବଙ୍କୁ ଅତି ଭଲପାଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏପରି କହି, ବାରମ୍ବାର ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, "ଜା, ମୁଁ ତୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି, ଯା।" ସେ ଆଉ କହିଲେ, "ରାମଙ୍କୁ ତୁମ ବାପା ବୋଲି ଭାବ, ମୋତେ ତୁମ ମାଆ ବୋଲି ଭାବ, ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ତୁମ ନିଜ ହିସାବରେ ଭାବ, ଏବଂ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଯା, ମୋ ଶିଶୁ।" ଏହି ସମୟରେ, ମନ୍ଦ ହସ୍ତ ଓ ନମ୍ର ମନ୍ୟ ସହିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ମହାନ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କୁ ମାତଲି ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କୁହେ, ସେପରି କହିଲେ, "ମହାନ୍ୟ ପ୍ରଭୁ, ରଥରେ ଆରୋହଣ କରନ୍ତୁ, ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଁବେ, ସେଠାକୁ ଦ୍ରୁତ ନେଇଯିବି।" ସେଉଁଠି ସୁମନ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରାଇଦେଲେ, "ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡିବ; ରାଣୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଆରମ୍ଭ ହେଉ।" ସୀତା, ଆନନ୍ଦର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ରଥରେ ଆସି ବସିଗଲେ, ସୂର୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷର ବନବାସ ଗଣି, ଏବଂ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ, ସୀତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ। ତାହାପରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, କବଚ ଓ ଏକ ମଜବୁତ ଢାଲି ଦିଆଯାଇ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରଥରେ ରଖାଯାଇଲା। ଏହାପରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଁଜଣ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସୁନାର ସଜ୍ଜା ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତି ଥିଲା। ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ବାୟୁ ସମ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ି ରଥ ଚଳାଇଲେ। ଏହିପରି ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ବନବାସ ପାଇଁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସହସା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗର ଓ ତାହାର ଲୋକମାନେ ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଇଯାଇଲେ। ସେହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ଥ ଓ ଭୟଭୀତ ହେଲା, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଡାକୁଥିଲେ, ସମଗ୍ର ନଗର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ସେଠାରେ, ଛୋଟ ବଡ଼ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ତାପିତ ଲୋକ ଜଳ ଖୋଜିଥାଏ। ସମସ୍ତେ, ଆଗୁ, ପଛୁ, ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରୁ, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ, ବଡ଼ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଡାକୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, "ଅଟକାଅ, ଚାଳକ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଧୀରେ ଚଲାଅ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ହେଇଯିବ।" କେହି କହୁଥିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ନାହିଁଲେ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଦେବତା ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଉଚିତ୍।" ସତ୍ୟପାଇଁ, ବୈଦେହୀ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଛାୟା ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ୟକିରଣ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। "ହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ନିଜ ଭାଇ, ସଦା ମୃଦୁ ଓ ଦେବତା ସମ ରୂପୀ, ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ପାଉଛ; ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ଅତି ବଡ଼, ଏଠା ମୋକ୍ଷର ପଥ, ଯାହା ତୁମେ ଅନୁସରଣ କରୁଛ।" ଏପରି କହି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖିତ ନାରୀମାନେ ଘେରି, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ରାଜା ଦଶରଥ ଘରରୁ ବାହାରିକି କହିଲେ, "ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି।" ତାଙ୍କ ଆଗରେ ନାରୀମାନଙ୍କର ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣାଗଲା, ଯେପରି ଗଜନାୟକ ବନ୍ଧାଯିବା ବେଳେ ମାଦି ହାତୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରେ। ମହାନ୍ୟ ଦଶରଥ ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏପରି ଦେଖାଗଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ଅପାର ମନର ଧନୀ, ଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କହିଲେ, "ଦ୍ରୁତ ଚଲା।" ଏଉଁଠି ରାମ ଚାଳକଙ୍କୁ "ଚଲ" କହୁଥିଲେ, ଲୋକେ "ଅଟକ" କୁହୁଥିଲେ—ସେଥିରେ ଚାଳକ ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ମଞ୍ଜସରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ନଗରବାସୀମାନଙ୍କର ପଡ଼ୁଥିବା ଅଶ୍ରୁ ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଉଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକୁଳ, ଅଶ୍ରୁ, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ଥତା ଓ "ହା!" ଚିତ୍କାରରେ ଭରିଯାଇ, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଇପଡ଼ିଲା। ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୃଃଖର ଅଶ୍ରୁ ମାଛ ଚଞ୍ଚଳ କଲା ପାନି ପରି, ପଦ୍ମକୁ ହିଲାଇ ଦେଉଥିଲା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗର ରାମ ଉପରେ ମନ ଦେଇଥିବା ଦେଖି, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ମୃଚ୍ଛିତ ହେଇ ମୃଳା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେପରି ରାମଙ୍କ ପଛରେ ମହା ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ଯେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଏକଠି ହେଲେ। କେହି "ହା, ରାମ!" କୁହୁଥିଲେ, କେହି "ହା, ରାମଙ୍କ ମାଆ!" ବୋଲି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାମ ପଛୁ ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମାଆ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ମନ ନେଇ, ରାସ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଚାଳକଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଚଲିବାକୁ କହିଲେ। ସେ ମହାପୁରୁଷ ନିଜ ବାପା ଓ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗଜ ଅନେକ ଅଙ୍କୁଶ ଦେଇ ମାରିଲେ ଦୁଃଖ ସହିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ବନ୍ଧା ଗାଈ ନିଜ ବଛଡ଼ା ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, "ରାମ! ହା, ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ। ରାମ ଆଉ ଆଉ ଦେଖୁଥିଲେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ, ଯିଏ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ରାଜା ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, "ଅଟକାଅ!", କିନ୍ତୁ ରାଘବ କହୁଥିଲେ, "ଚଲ, ଚଲ!"—ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଫସିଯାଥିଲେ। ରାମ ଚାଳକଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, "ରାଜା ଅପମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ କୁହିବୁ, ତୁମେ ଶୁଣିନଥିଲ। ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ସବୁଠାରୁ ଅଧମ।