ସୁମିତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ଏହି ଉତ୍ତମ କୁଳର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆଦର୍ଶ ହେଉଛି ଦାନ, ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷା ନେବା, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ। ଏହି ଆଚରଣ ଆମେ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ।” ଏଭଳି କହି ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ସୁମିତ୍ରା ପୁନିପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯା, ଯା।” ସେ କହିଲେ, “ରାମଙ୍କୁ ତୁମେ ତୁମର ପିତା ଭାବିବା, ମୋତେ ମାଆ ଭାବିବା, ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ତୁମର ଭାବିବା, ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏଇ ଅରଣ୍ୟ ଭାବିବା। ପୁତ୍ର, ଯେପରି ଚାହଁ, ଯାଅ।” ଏହିପରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧରୀଙ୍କୁ ନମ୍ର ଏବଂ ଦୟାଳୁ ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ମହାନ୍ୟ, ରଥରେ ଆରୋହଣ କରନ୍ତୁ, ଏହି ଯାତ୍ରା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ। ରାମ ଯେଉଁଠାରେ କହିବେ, ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ନେଇଯିବି।” ସେଉଁଠି, ସୁମନ୍ତ୍ର ମନେପକାଇଲେ, “ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡିବ; ରାନୀ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ଅବଧି ଆରମ୍ଭ ହେଉ।” ଏଉଁବେଳେ, ଆନନ୍ଦର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୀତା ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ସୂର୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। ବନବାସର ଅବଧି ଗଣି, ପତିଙ୍କ ସହ ଯିବା ପାଇଁ ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ର, କବଚ ଓ ଦୃଢ଼ ଢାଳ ବି ଦିଆଯାଇ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରଥରେ ରଖାଯାଇଲା। ପରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଁଜଣ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ଯାହା ଅଗ୍ନି ପ୍ରଭାରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଳଙ୍କୃତ ଥିଲା। ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ବାୟୁବେଗୀ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥକୁ ତୀବ୍ର ଚାଳି ଚଲେଇଲେ। ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ବନବାସ ପାଇଁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତ ନଗର ଓ ଜନମାନସ ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ସେହି ନଗର ଭୟ, ଅସ୍ଥିରତା, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ, ହ୍ରେଷାଧ୍ୱନି ଘୋଡ଼ା ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ କୋଳାହଳରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇଯାଇଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ, ନଗରର ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦୁଃଖରେ ଏକାଦିଗରେ ରାମଙ୍କ ପଛକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ତାପିତ ଜଣେ ଜଳ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼େ। ଚାରିପାଖରୁ, ପଛ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ, ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ବଡ଼ ଆକୁଳତାରେ ରାମଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ‘ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଲଗାମ ଧର, ଚାରିଅ, ଆସ୍ତେ ଚାଲ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହେଉଁବା।’ 'ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ନହେଲେ ଏମିତି ଦେବତା ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପୁଅ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଉଚିତ ଥିଲା।' 'ସତ୍ୟ ସୀତା, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଛାୟା ପରି ପତିଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଉଛନ୍ତି, ସୂର୍ୟକିରଣ ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।' 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ, ସଦା ମୃଦୁଭାଷୀ ଓ ଦେବସମ ରୂପୀ, ତାଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ଯାଉଛ।' 'ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଏହି ଶ୍ରେୟ ଅତି ମହାନ୍; ଏହି ମାର୍ଗ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତିର, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ।' ଏପରି କହି, ଜନମାନସ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କ ପଛକୁ ଅଶ୍ରୁ ଧାରା ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ବେଳେ, ରାଜା ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ, ନିଜେ ମୁଞ୍ଜର ହୃଦୟରେ, ଘରୁ ବାହାରିଲେ, ‘ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି’ ବୋଲି। ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ବଡ଼ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣାଗଲା, ମାନେ ବନ୍ଧା ହାତୀ ମାଁ ହାତୀର ଦୁଃଖ ଚିତ୍କାର ପରି। କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ମହାନ୍ ରାଜା, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗ୍ରହାକ୍ରାନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଦେଲେ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଅପାର ଆତ୍ମା ଓ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ଚାରିଅକୁ ଦ୍ରୁତ ଚଲିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ଏଉଁବେଳେ ରାମ ଚାରିଅକୁ ‘ଚଲ’ ବୋଲି କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ‘ଥମ’ ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ— ଚାରିଅ ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଯାଉଥିବାବେଳେ ନଗରବାସୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଧାରା ମାଟିର ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲା। ସମସ୍ତ ନଗର ଆକୁଳ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନରେ, ‘ହାୟ’ ଚିତ୍କାରରେ, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ଅଚେତନ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଉଥିଲା। ନାରୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁଁ ତଳୁ ଦୁଃଖର ଜଳ ଝରୁଥିଲା, ଯେପରି ମାଛ ଚଳାଉଥିବା ଜଳରେ ପଦ୍ମ ହିଲୁଥାଏ। ମହାନ୍ ରାଜା ନଗର ଓ ଅନୁଗତ ଜନମାନସଙ୍କୁ ରାମରେ ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ଲଗାଇ ଦେଖି, ମୂଳକଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ବଡ଼ କୋଳାହଳ ଉଠିଲା, ଲୋକେ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ଦେଖି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। କିଛି ଲୋକ କହୁଥିଲେ, ‘ହାୟ ରାମ!’ ଅନ୍ୟେ କହୁଥିଲେ, ‘ହାୟ ରାମଙ୍କ ମାଆ!’ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ବଡ଼ ଆକୁଳତାରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ରାମ ପଛକୁ ଦେଖି ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ରାସ୍ତାରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା। ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଚାରିଅକୁ ଦ୍ରୁତ ଚଲିବାକୁ କହିଲେ। ସେ ମହାପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗୋଡ଼ର ଚୋଟରେ ଅତିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହାତୀ ଦୁଃଖ ସହିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଶିଶୁଁଠାରୁ ବିଛିନ୍ନ ଗାଈ ଯେପରି ଦୌଡ଼ି ଆସେ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ ତାଙ୍କ ପଛକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚିତ୍କାରରେ ଚାରିଅ ପଛେ ପଛେ ଦୌଡ଼ି, ‘ରାମ! ହାୟ ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ଡାକିଲେ। ସେ ମାଆଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଦେଖୁଥିଲେ, ଯିଏ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲେ। ରାଜା ଚିତ୍କାର କଲେ, ‘ଥମ!’ କିନ୍ତୁ ରାଘବ କହିଲେ, ‘ଚଲ, ଚଲ!’ ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରବନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତେବେ ରାମ ଚାରିଅକୁ କହିଲେ, “ରାଜା ତୁମକୁ ଯଦି ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି, କହିବା ଯେ ଶୁଣିନଥିଲୁ; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପମୟ।