ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି, ପ୍ରଥମେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ, ତାପରେ ନିଜ ମାତା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶିର ନମାଇବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ମାତା ସୁମିତ୍ରା କନ୍ଦି କନ୍ଦି ନିଜ ପୁଅ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡୁ ଚୁମିଲେ। ସୁମିତ୍ରା କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ପଠାଯାଇଛ, ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ କେବେ ଅସାବଧାନ ହେବେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ, ଯେଉଁ ଦିନ ହେଉ, ଏହି ପଥ ହିଁ ତୁମର—ଏହି ଉତ୍ତମ ଗୋତ୍ରର ଧର୍ମ ହିଁ ଅଗ୍ରଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା। ଏହି ଆଚରଣ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶର ପାଇଁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ—ଦାନ, ଯଜ୍ଞରେ ଦିକ୍ଷା, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମନିବେଦନ।” ଏପରି ବୋଲି, ସୁମିତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆବାର ଆବାର କହିଲେ, “ଯାଉ, ଯାଉ।” ସେ କହିଲେ, “ରାମଙ୍କୁ ତୁମ ବାପା ଭାବ, ମୋତେ ତୁମ ମାଆ ଭାବ, ଜନକ ଦୁହିତା ସୀତାକୁ ତୁମ ନିଜ ମାଆ ଭାବ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟ ଭାବି, ଯାଉ, ପୁଅ, ଏବଂ ଚାଲି ଯାଉ।” ଏହି ସମୟରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ତମ ରାମଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “ଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜକୁମାର, ରଥରେ ଚଢ଼—ଏହି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ତୁମକୁ ତୁମ ଚାହିଁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇଯିବି। ଚୌଦ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ରାଣୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବର୍ଷ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।” ସୀତା, ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ନିଜକୁ ଶୂଭାଇତ କରି, ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ; ସେ ଜଣେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟବାସର ବର୍ଷ ଗଣି, ଏବଂ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ, ସୀତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, କବଚ ଦିଆଯାଇଲା; ଏହି ସମସ୍ତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଢାଲ ରଥରେ ରଖାଯାଇଲା। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ; ଏହି ରଥ ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିଲା ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋକ୍ତ କରି, ବାୟୁପରି ଶୀଘ୍ର ଏହି ରଥକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଇଲେ। ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଯାଇବା ସମୟରେ, ସହର ଓ ଜନତା ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଇଗଲେ। ସହର ଭୟ ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତାରେ ଭରିଗଲା; ରଗଡ଼ିଯାଇଥିବା ହାତୀ, ଉତ୍ତେଜିତ ଘୋଡ଼ାର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ମହା ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ସହର ଛୋଟ ଓ ବଡ଼ ଜନ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ, ଏକମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ତାପିତ ଜନ ଜଳ ଖୋଜିଥାଏ। ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରୁ, ପଛରୁ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ମୁହଁରେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ାର ରଶି ଅଟକା, ରଥଚାଳକ, ଦୀର୍ଘ ଦୀର୍ଘ ଚାଲ, ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ହେଇଯିବ।” କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆର ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦେବତା ପରି ଚମକୁଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ଭଙ୍ଗ ହେଉନାହିଁ।” ସୀତା, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଛାୟା ପରି ଅନୁସରଣ କରି, ଏବଂ ଧର୍ମପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ମେରୁ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ତୁମ ଭାଇକୁ ସେବା କରିବାକୁ ଯାଉଛ, ଯେଉଁ ଭାଇ ମୃଦୁ ଓ ଦେବତା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ବଡ଼ ତୁମ ଜ୍ଞାନ, ବଡ଼ ତୁମ ନିତି—ଏହି ହିଁ ସ୍ଵର୍ଗ ପଥ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ। ଏପରି କହି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନେ ଘିରି, ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତର୍ଯାତ୍ନାରେ ଅଭିଭୂତ ରାଜା ତାଙ୍କ ଘରରୁ ବାହାରିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି,” ବୋଲି। ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମହିଳାମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ଆଟକାଯାଇଥିବା ସମୟରେ ମାଦା ହାତୀଣୀ ଚିତ୍କାର କରେ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କକୁତ୍ସ୍ଥ ପିତା ରାଜା ଏ ସମୟରେ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଅବରିତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଇଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅଗାଧ ଆତ୍ମା, ରଥଚାଳକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଚାଲ!” ରାମ ଚାଳକୁ “ଯାଉ” କହିଲେ, ଲୋକମାନେ “ଥାଉ!” କହିଲେ, ରଥଚାଳକ ରାସ୍ତାରେ ଚାପ ପଡ଼ିବାରୁ କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଯାଇବା ସମୟରେ, ସହରବାସୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ମାଟିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲା, ମାଟି ନମ୍ର ହେଇଗଲା। ସହର ଦୁଃଖ, କନ୍ଦା, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତାରେ ଭରିଗଲା, “ହାୟ!” ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ସମସ୍ତେ ଅନ୍ତର୍ଯାତ୍ନାରେ ଅଭିଭୂତ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା, ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ଜଳରେ ପଦ୍ମ ଚଳିଥିବା ପରି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ସହର ଦେଖିଲେ, ଲୋକମାନେ ରାମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ମନ ରଖିଛନ୍ତି, ସେ ଦୁଃଖରେ ମୃଗଦଳ ଛେଦିତ ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାପରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା; ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, “ହାୟ ରାମ!”, ଅନ୍ୟମାନେ, “ଓ ରାମଙ୍କ ମାଆ!” ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଯାତ୍ନାରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରି କନ୍ଦୁଥିଲେ। ରାମ ପଛ ଦେଖି, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ରାସ୍ତାରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତା, ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପାଇଁ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଇଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ରଥଚାଳକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।