ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ଏକ ସମୟର ଭଳି ହୋଇଗଲା—ମୃଦଙ୍ଗ, ଝାଞ୍ଜ, ମେଘର ଗର୍ଜନା ପରି ଶୋକ ଓ ବିପଦରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ଏହି ଘର ଦୁଃଖରେ ଅତି ପ୍ରବଳ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଆକୁଳତାର ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଛି ଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା। ତାପରେ, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଅବାକ୍ ସୀତା ସହ ମାଆଁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ପୁନି ନିଜ ମାଆଁ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଣାମ କରିବାବେଳେ କାନ୍ଦୁଥିବା ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଶୁଭାଶୀଷ ଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଅତି ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ପଠାଯାଉଛ; ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଯିବାବେଳେ କେବେ ଅସାବଧାନ ହେଉନି, ପୁଅ। କଷ୍ଟ କିମ୍ବା ସୁଖ ଯେପରି ହେଉ, ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ପଥ, ନିଷ୍ପାପ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞାମାନ୍ୟ କରିବା ଧର୍ମଶୀଳଙ୍କ ଧର୍ମ। ଏହି ଚରିତ୍ର ଏହି ଉତ୍ତମ କୁଳର ପାଇଁ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ, ସନାତନ—ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମନିବେଦନ।" ଏଭଳି କହି ସୁମିତ୍ରା, ଯିଏ ରାଘବଙ୍କୁ ଅତି ଭଲପାଆନ୍ତି, ପୁନିପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ “ଯାଅ, ଯାଅ” ବୋଲି କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ରାମଙ୍କୁ ତୁମର ବାପା, ମୋତେ ମାଆଁ, ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ନିଜ ଜଣେ ମାତୃବତ୍ ମନେ କର। ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟ ଭାବି, ଯେଉଁପରି ଇଚ୍ଛା, ଯାଅ ପୁଅ।” ଏହି ସମୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ଓ ଦକ୍ଷତା ସହ କହିଲେ, “ମହାନ୍ୟାୟ ପ୍ରଭୁ, ରଥରେ ଆରୋହଣ କରନ୍ତୁ; ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଆପଣ ଯେଉଁଠି କହିବେ, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ନେଇଯିବି। ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡିବ; ରାଣୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବର୍ଷ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।” ସୀତା, ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଆପଣକୁ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି ରଥରେ ଉଠିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ବନବାସର ବର୍ଷ ଗଣନା କରି, ପତିଙ୍କ ପଛରେ ଯିବା ପାଇଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଶ୍ୱଶୁର ଜମାକପଡ଼ା ଓ ଗହଣା ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ର, କବଚ ଓ ଦୃଢ଼ ଢାଲ ଦିଆଗଲା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରଥରେ ରଖାଗଲା। ତାପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ, ଯାହା ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ। ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ବାୟୁ ବେଗର ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ କରି ରଥ ଚଲାଇଲେ। ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ବନବାସ ପାଇଁ ଯିବାବେଳେ, ସହର ଓ ଜନମାନସ ମୁର୍ଛିତ ହୋଇଗଲା। ସହର ଅସ୍ଥିର ଓ ଭୟଭୀତ ହେଲା, ମଦେ ମତ୍ତ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ାଙ୍କ ହିନ୍ହାଡ଼ା ଓ ଉତ୍ତେଜନାରେ ମହାଶବ୍ଦ ହେଲା। ସେ ସମୟରେ ସହରର ଶିଶୁ ବୃଦ୍ଧ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ତାପରିତ ଜଳ ଖୋଜୁଥିବା ଲୋକ ପରି, ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ। ସବୁଦିଗରୁ, ପଛ ଓ ପାଖରୁ, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ଚିତ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ା ରାଶି ଅଟକାଅ, ରଥଚାଳକ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ହେଇଯିବ।” “ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କ ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, କାରଣ ସେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦେବତା ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।” “ବସ୍ତବରେ, ବିଧିବତ୍ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଛାୟା ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ସେପରି ସୀତା ଧର୍ମନିଷ୍ଠା। ଆହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ତୁମେ ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ପାଉଛ; ସେ ସଦା ମୃଦୁବାଦୀ ଓ ଦେବତା ସମ ରୂପଧାରୀ। ବଡ଼ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି, ବଡ଼ ଏହି ସଉଭାଗ୍ୟ; ତୁମେ ଯେଉଁପଥ ଚାଲୁଛ, ଏହା ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ।” ଏପରି କହି କହି, ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରିଲେନି; ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଅନନ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଘିରି ରହିଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ମୁର୍ଛିତ ହୃଦୟରେ ଘରୁ ବାହାରି, “ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି” ବୋଲି କହିଲେ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମହିଳାମାନେ ମହାରବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମହାବଳୀ ହାତୀ ବନ୍ଧାଯାଇଲେ ମାଦା ହାତୀଣୀମାନେ କାନ୍ଦନ୍ତି। ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଗ୍ରହାକ୍ରାନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଗଲେ। ଏପରି ସମୟରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଅପାର ଆତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ୱୀ, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଚଲିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ରାମ ଚାଳକଙ୍କୁ “ଚଲ” ବୋଲି କହିଲେ, ଯେଉଁବେଳେ ଲୋକମାନେ “ଥାଅ!” ବୋଲି କୁହୁଥିଲେ—କିନ୍ତୁ ଚାଳକ ରାସ୍ତାରେ ଅବରୋଧ ହେବାରୁ କିଛି କରିପାରିଲେନି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଯିବାବେଳେ, ନଗରବାସୀମାନଙ୍କ ଝରିପଡ଼ୁଥିବା ଅଶ୍ରୁ ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇଦେଲା। ସହର ଅତ୍ୟଧିକ କାନ୍ଦନ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ବିକଳତାରେ ଭରିଗଲା, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଯେଉଁ ଅଶ୍ରୁ ପଡ଼ୁଥିଲା, ଯାହା ବେଦନାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା, ମାଛ ଡିଲାଇଥିବା ପାନିରେ ଯେପରି ଲୋଟସ ହିଲିଯାଏ, ସେପରି ଆଖିର ଜଳ ଗଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ନଗରକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ରାମରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦୁଃଖରେ ମୂଳକାଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଢେଇଯାଇଲେ। ଏହିପରି, ରାମଙ୍କ ପଛରୁ ମହାଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ଯେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଢେଇଯିବା ଓ ଅତି ଦୁଃଖ ପାଇଥିବା ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ। କେହି କହୁଥିଲେ, “ହା ରାମ!” ଆଉ କେହି, “ହା ରାମଙ୍କ ମାଆଁ!” ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବାମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।