ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହରେ ରାଜାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ ସାମ୍ନାରେ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ, “ଏକାଠି ରହିବା ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ଅଜାଣି କିମ୍ବା ଅବିବେକରେ କୌଣସି କଠୋର କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥାଏ, ସେସବୁ ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ମା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ବିନମ୍ରତା ସହ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।” ରାଘବଙ୍କ ଏହି ମଧୁର କଥା ସୁନି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନେ କିପରି ଦୁଃଖରେ କୁହୁଁ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏକ ଦୁଃଖ ଭରା ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ପୁଣି ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ମୃଦଙ୍ଗ, ଝାଞ୍ଜ ଓ ମେଘର ଗର୍ଜନା ପରି କ୍ରନ୍ଦନର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଅପରିମିତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ, ଘରେ ଅଶୁଭ ଆବହା ଛାଇଗଲା। ଏହିପରେ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ସମ୍ମାନ ସହ ଦୁଃଖଭାରା ହୃଦୟରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ସୀତା ସହ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇଙ୍କ ପଛପଛ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପୁଣି ନିଜ ମା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ମୁଣ୍ଡ ଚୁମିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଅତି ପ୍ରିୟ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ପଠାଯାଉଛ, ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହ ଯିବାବେଳେ କେବେ ଅସାବଧାନ ହେଉନି। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ, ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦେଖିବ, ବଡ଼ଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ହିଁ ଧର୍ମ। ଏହି ଆଚରଣ ଏହି ଉତ୍ତମ କୁଳ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ—ଦାନ, ଯଜ୍ଞରେ ଦିକ୍ଷା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱଯଂ ବଳିଦାନ।" ଏପରି କହି ସୁମିତ୍ରା, ଯିଏ ରାଘବଙ୍କୁ ଅତି ଭଲପାଆନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି କହିଲେ, “ଯା, ଯା।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ଭାବିବୁ, ମୋତେ ମା ଭାବିବୁ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ଭଉଣୀ ଭାବିବୁ, ଏବଂ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟ ଭାବି ଯିବୁ, ପୁତ୍ର, ଯେପରି ଚାହୁଁ।" ଏହି ସମୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଜୋଡିହାତରେ ବିନମ୍ରତା ସହ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନ ରାଜପୁତ୍ର, ରଥରେ ବସ, ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁଠି ଚାହୁଁଛ, ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ନେଯିବି।" ସେଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ, “ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ତୁମକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଆରମ୍ଭ ହେଉ, ରାଣୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ।" ସୀତା ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରଥରେ ବସିଲେ। ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କୁ ବନବାସର ବର୍ଷ ଗଣି ଓ ପତିଙ୍କ ସହ ଯିବା ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଦେଲେ। ତେଣୁ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର, କବଚ ଓ ଦୃଢ଼ ଢାଳ ଦିଆଯାଇ ରଥରେ ରଖାଗଲା। ଏପରି ଦ୍ରୁତ ଚଳିତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ ରଥରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବସିଲେ, ଯାହା ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥକୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆଗେଇ ନେଲେ। ଏହିପରି ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ବନବାସ ପାଇଁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସମଗ୍ର ନଗର ଓ ଜନମାନେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟା ଅସ୍ଥିର ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଭରିଗଲା, ରାଗରେ ମତ୍ତ ହାତୀ, ହିନ୍ହିନାଇ ଘୋଡ଼ା ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଧ୍ୱନିରେ ଚାରିପାଖ ଗଞ୍ଜନା ହେଉଥିଲା। ସେହି ନଗରର ସମସ୍ତ ଛୁଆ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କ ପଛପଛ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଯେମିତି ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳ ଖୋଜି ଦୌଡ଼େ। ସମସ୍ତେ ଚାରିଦିଗରୁ, ପଛରୁ, ସାମ୍ନାରୁ ଅଞ୍ଜଳି ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, ରାମଙ୍କୁ ଡାକି ଏକଠି ଚାଲିଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କରି କହୁଥିଲେ, “ରଥର ଘୋଡ଼ାକୁ ରୋକ, ରଥି, ଧୀରେ ଚାଲ, ଧୀରେ ଚାଲ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ଆମ ପାଇଁ ଅଲଭ୍ୟ ହେବ।" କିଏ କହୁଥିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦେବତାପ୍ରତିମା ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ।" ଅବଶ୍ୟ, ବୈଦେହୀ ସୀତା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଛାୟା ପରି ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ରବିକିରଣ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ଦେବସମ ଦୟାଳୁ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ ଭାଇଙ୍କ ସେବା କରିବ। ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ଅତି ବଡ଼; ଏହି ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗପଥ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ। ଏପରି କହି ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରୁନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କ ପଛପଛ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଘରରୁ ବାହାରିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ଶୋକାକୁଳ ମହିଳାମାନେ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି।” ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମହିଳାମାନେ ବଡ଼ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମହାବଳୀ ହାତୀ ବନ୍ଧିଯାଉଥିବାବେଳେ ହାତୀଣୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ମହାନ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାଜା ଦଶରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ଗ୍ରହ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖାଦେଲେ। ଏଉଁବେଳେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଅପାର ଆତ୍ମା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚାଲିବାକୁ ରଥିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଚଳ!” ଏଉଁବେଳେ ଲୋକମାନେ “ଥାଅ!” ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରଥି ରାସ୍ତାରେ ଅବରୋଧ ହେଉଥିବାରୁ କିଛି କରିପାରୁନାହିଁ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଯିବା ସମୟରେ ନଗରବାସୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଧରା ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇ ମାଟିକୁ ଉପରୁ ତଳକୁ ପକାଇଦେଲା। ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ସମଗ୍ର ନଗର ଅଶୁ, କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ବିକଳତାରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲା। ମହିଳାମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲେ, ଯେପରି ମାଛ ଚଳାଉଥିବା ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ହିଲୁଚି। ଏହି ସମୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜା ଦଶରଥ ନଗର ଓ ତାହାର ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଅବିଚଳିତ ଦେଖି, ମୂଳରୁ କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।