ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେହ ଭରି ନମସ୍କାର କରି, ମାତୃମଣ୍ଡଳୀରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଏହିପରି ଭାବଗଭୀର କଥା କହିଲେ— “ମା, ଦୟାକରି ଦୁଃଖିତ ହେବେନି; ଆପଣ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଭଲ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୀଘ୍ର ସମାପ୍ତ ହେବ, ଆପଣ ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଆଉ ଦେଖିପାରିବେ। ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଶୁନ୍ୟା ନିଦ୍ରା ପରି ଅତିବାହିତ ହେବ, ତାପରେ ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଆଉ ଫେରିଅସିବି।” ଏପରି ଭାବରେ ମାତାଙ୍କୁ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ କରି, ରାମ ମାତୃମଣ୍ଡଳୀର ଅନେକ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ତାଙ୍କ ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଦେହ ଭରି ନମସ୍କାର କରି, ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ— “ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏକଠା ରହିବା ସମୟରେ ଅଜାଣି ଯଦି କିଛି କଠୋରତା ହୋଇଥିଲା, ମୁଁ ଆପଣମାନେଠାରୁ ଖ୍ଷମା ଚାହେଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଭାବଗଭୀର ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲାପରେ, ମାତୃମଣ୍ଡଳୀରେ କଞ୍ଚା ଚିତ୍କାର ପରି ଏକ ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ଆଗରୁ ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ବିପଦରେ ଭରିଗଲା; ଡ଼ମ୍ବ, ଝାଞ୍ଜ, ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶୋକର ଶବ୍ଦ ଭରିଗଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେହ ଭରି ନମସ୍କାର କରି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ, ରଜାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରିଲେ। ରଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଇଙ୍କ ପଛରେ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ଏବଂ ପୁନି ନିଜ ମାତା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ସୁମିତ୍ରା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ସମୟରେ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। “ତୁମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ପଠାଯାଉଛ, ନିଜ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଭଲପାଇବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ; ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ କିଛି ଅସାବଧାନ ହେବେନି। ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ, ଯେଉଁ ଦେଖିବ, ଏହି ତୁମର ଧର୍ମ; ଜେଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣିବା ଏହି କୁଳର ନିତି, ଏହା ଚିର ସଂସ୍କାର। ଦାନ, ଯଜ୍ଞାଦିରେ ଦିକ୍ଷା, ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ ଏହି କୁଳର ଚିର ଆଚାର।” ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସୁମିତ୍ରା, ରାମକୁ ଭଲପାଇ, ପୁନି ପୁନି କହିଲେ— “ଯାଉ, ଯାଉ।” “ରାମକୁ ତୁମର ପିତା ଭାବେ ଦେଖ, ମୋତେ ମାତା ଭାବେ ଦେଖ, ଜନକର କନ୍ୟାକୁ ନିଜ ଜନମାନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖ; ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖ; ଯାଉ, ମୋ ପୁଅ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ।” ତାପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦେହ ଭରି ନମସ୍କାର କରି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ତମ ପ୍ରିନ୍ସ ରାମଙ୍କୁ, ମାତଲି ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହେ, ଏହିପରି କହିଲେ— “ରଥରେ ବସନ୍ତୁ, ମହାନ ବିର; ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଶୀଘ୍ର ଯାଉଥିବି। ଚଉଦ ଦିନ ଅରଣ୍ୟବାସ ଆପଣଙ୍କୁ ଅବଶ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡିବ; ଏହି ଦିନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ରାଣୀ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି।” ସୀତା, ଉଲ୍ଲାସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି, ରଥରେ ବସିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟବାସର ବର୍ଷ ଗଣି, ଓ ପତିଙ୍କ ସହିତ ଯିବା ପାଇଁ, ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ। ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ବି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ କବଚ ଦିଆଯାଇଲା; ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ଦୃଢ଼ ଢାଳ ସହିତ ରଥରେ ରଖାଯାଇଲା। ତାପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ବସିଲେ; ଏହି ରଥ ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ହସ୍ତୀପରି ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ ଘୋଡା ଯୋଗାଇ ରଥ ଆଗେ ବଢ଼ାଇଲେ। ରାମ ଦୀର୍ଘ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ତାଙ୍କ ଜନମାନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅପସ୍ମୃତ ହୋଇଗଲେ। ସହର ଅସ୍ଥିର ଓ ଅତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇଗଲା; ରାଗରେ ହାତୀମାନେ ଅସ୍ଥିର, ଘୋଡାମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସହରରେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଭରିଗଲା। ସହରର ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ, ଏକ ଉତ୍ତେଜନାରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଧାଡ଼ିଲେ, ତପ୍ତ ଜଳ ଖୋଜୁଥିବା ଲୋକ ପରି। ସମସ୍ତେ, ଚାରିପାଖ ଓ ପଛରୁ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚେହେରାରେ, ରାମଙ୍କୁ ଡାକି ଅନୁସରଣ କରିଲେ। ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ— “ଘୋଡାର ରଶି ଧରି ରଖ, ରଥଚାଳକ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବା ଅସମ୍ଭବ ହେଉଁ।” କିଏ କହିଲେ— “ରାମଙ୍କ ମାତାର ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋହାରେ ତିଆରି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦେବତାପରି ଚମକୁଥିବା ଦେହରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭଙ୍ଗ ହେଉନାହିଁ।” ସଂସ୍କାର ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୀତା, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ପତିଙ୍କ ପଛରେ ଛାୟାପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି; ମେରୁ ପର୍ବତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପରି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲୋକ କହିଲେ— “ଅହଁ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ, ଯେଉଁ ଅତି ମୃଦୁ ଓ ଦେବତାପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରୀ ମହାନ; ଏହି ଏହି ମାର୍ଗ ଶ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ, ତୁମେ ଭାଇଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ।" ଏପରି କହି, ସମସ୍ତେ ନିଜ ଅଶ୍ରୁ ଦମନ କରିପାରିଲେନାହିଁ; ରାମ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ, ରଜା ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି, “ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି” କହି ବାହାରିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗରୁ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ କଞ୍ଚା ହାତୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର ପରି ଉଚ୍ଚାରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ପିତା ଦଶରଥ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗ୍ରହ ପରି ଅନ୍ଧାରା ହୋଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଗଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅପାର ଆତ୍ମା, ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଚାଳାଇବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ— “ଶୀଘ୍ର ଚାଲ!