ସେଇ ସମୟରେ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପଦେଶ ହେଉଥିଲା । କେହି କହିଲେ, ନା ଘର, ନା କାର୍ଯ୍ୟ, ନା ଶିକ୍ଷା, ନା ଦାନ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମମତା ମଧ୍ୟ—କିଛି ମହିଳାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମହିଳା ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂଜ୍ୟ । ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହାଗଲା—ଯେଉଁ ପୁଅ ଅଟଳ ଧର୍ମରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଅର୍ଥଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଯେହେଁ ନ ହେଉ, ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ଦେବତା । ଏହି ଧର୍ମମୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସୀତା ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ଆଗରେ ହାତ ଜୋଡି କଥା କହିଲେ, “ମହିଳେ, ଆପଣ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ସେ ସବୁ କାମ ମୁଁ କରିବି । ସ୍ତ୍ରୀ କିପରି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର କରିବ, ମୁଁ ଜାଣେ ଓ ଶୁଣିଛି ମଧ୍ୟ ।” ସୀତା ଆଉ କହିଲେ, “ମହିଳେ, ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ମୋତେ ବିମୁଖ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆଲୋକ ଅଲଗା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବା ମୋ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ । ତନ୍ତୁ ବିନା ବୀଣା ବଜେନାହିଁ, ଚକ୍ର ବିନା ରଥ ଚାଲେନାହିଁ, ଏପରି ଶତପୁତ୍ରା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ବିନା ସୁଖ ନାହିଁ । ବାପା, ଭାଇ, ପୁଅ—ସମସ୍ତେ ମାପି ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀ ଅପାର ଦାତା, ତାଙ୍କୁ କିଏ ପୂଜିବେ ନାହିଁ? ଏପରି ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଓ ଉପଦେଶରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇ, କେମିତି ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବି? ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଦେବତା ସମାନ ।” ସୀତାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭିଜିଗଲା; ସେ ଶୁଦ୍ଧମନା ହୋଇ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦର ଅଶୁ ଝରାଇଲେ । ଏହିପରି ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ମାଆଁ, ଦୁଃଖିତ ହେଉ ନାହାନ୍ତୁ, ଆପଣ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ । ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୀଘ୍ର ସମାପ୍ତ ହେବ । ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁନ୍ୟାରେ ଯିଏପରି ଅତିବାହିତ ହେବ, ମୁଁ ପୁଣି ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ଆସିବି ।” ଏପରି ଅନୁଭୂତି ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର କଥା କହି, ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆଁକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଆଁମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ । ତାପରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ସମସ୍ତ ମାଆଁମାନେଙ୍କୁ ଧର୍ମମୟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଏକାଠି ରହିବା ସମୟରେ ଅଜାଣି ଯଦି କିଛି ଅପ୍ରିୟ ଘଟିଯାଇଥାଏ, ମୁଁ ମାଗୁଛି, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ ।” ଏହିପରି ରାଘବଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀମାନେ କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀର ରୋଦନ ସଦୃଶ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଦଶରଥଙ୍କ ଘର ଦୁଃଖ ଓ ବିପତ୍ତିରେ ଭରିଗଲା; ତାଳ, ଝାଞ୍ଜ, ମେଘ ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଶୋକରେ ଭାସିଗଲା । ତାପରେ, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପରିକ୍ରମା କରିଲେ । ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ମାଆଁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇଙ୍କ ପଛପଛ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ପୁନି, ନିଜ ମାଆଁ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ । ସୁମିତ୍ରା କାନ୍ଦୁଥିବା ହୃଦୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ମୁଣ୍ଡ ଚୁମିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ପୁଅ, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଯାଉଛ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖ; ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯିବାବେଳେ କେବେ ଅସାବଧାନ ହେଉନାହିଁ । ସୁଖ କି ବିପଦ—ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି, ବଡ଼ଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରିବାଇଁ ଏଇ ଆଚରଣ ଉଚିତ । ଏହି ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଏହି ଆଚରଣ ଚିରନ୍ତନ—ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମନିବେଦନ ।” ସେପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସୁମିତ୍ରା ଯିଏ ରାଘବଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲପାଆନ୍ତି, ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, “ଯା, ଯା । ରାମଙ୍କୁ ପିତା ଭାବିବୁ, ମୋତେ ମାଆଁ, ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ନିଜ ଭାବିବୁ; ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟ ଭାବିବା, ଯା ମୋ ପୁଅ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ।” ଏହି ସମୟରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “ମହାନ୍ୟ, ରଥରେ ଆସନ୍ତୁ; ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ । ଆପଣ ଯେଉଁଠାରେ କହିବେ, ସେଠାରେ ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ନେଇଯିବି । ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ହେବ; ରାଣୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଏହି ବର୍ଷ ଆରମ୍ଭ କର ।” ସୀତା ଆନନ୍ଦରେ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ଅରଣ୍ୟବାସର ବର୍ଷ ଗଣି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ଯିବା ପାଇଁ, ସୀତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କୁ ପୋଷାକ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ । ଏହିପରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ର, କବଚ ଓ ଦୃଢ଼ ଢାଳ ଦିଆଯାଇ, ରଥରେ ରଖାଗଲା । ତାପରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଁ ଭାଇ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ଯାହା ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭିତ । ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ବାୟୁ ସମ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ରଥ ଚଳାଇଲେ । ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ରାଘବ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସମଗ୍ର ନଗର ଓ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଶକ୍ତିରେ ଢୁକିଗଲେ । ଶହର ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଓ ଭୟରେ ଆବୃତ, ମଦ ଓ କ୍ରୋଧରେ ମତ୍ତ ହାଥୀ, ହେଇଁ ଘୋଡ଼ା ର ହିହିଲାହି ଧ୍ୱନିରେ ମହା କୋଳାହଳ ହେଲା । ସେ ନଗର, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ସମେତ, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକ ଯେପରି ଜଳ ଖୋଜିବାକୁ ଦୌଡ଼େ, ସେପରି ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପଛେ ଦୌଡ଼ିଲେ । ସବୁପଟେ, ପଛେ ଓ ପାଖରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଶୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେହେରାରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ବଡ଼ ଶୋକରେ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦିଲେ ।