ମାଇଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଘ୍ରାଣ କରି, ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିବା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— “ଏହି ସଂସାରରେ ନାରୀମାନେ ଯଦିଓ ନିଜଜନଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନେ ଅନିଷ୍ଠାବାନ୍। ନାରୀମାନେ ସ୍ୱଳ୍ପ ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ବି ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଏହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ। ସେମାନେ ସଦା ଅସତ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ, କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର; ମନେ ମନେ ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ଅନିଷ୍ଠ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ କ୍ଷଣିକ। ନା ବଂଶ, ନ କର୍ମ, ନ ଶିକ୍ଷା, ନ ଦାନ, ନ ସ୍ନେହ— କିଛି ମଧ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଧରିରଖିପାରେନାହିଁ; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ନାରୀ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ। ତୁମ ଯେଉଁ ପୁଅ ଅତନ୍ତୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଯେହେଉଁ, ସେଇ ତୁମ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପୂଜ୍ୟ।" କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମମୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ବୁଝି, ସୀତା ହାତ ଯୋଡ଼ି ସମ୍ମାନରେ ଉଭୟ ମାତାଶ୍ରୀଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ ଭାବରେ କହିଲେ— “ମହିଳା ମହାରାଣୀ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେସବୁ କଥା ପାଳନ କରିବି; ମୁଁ ଜାଣେ, ଜଣେ ଜନାନୀ କିପରି ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ଉପଦେଶ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ମହିଳା ମହାରାଣୀ, ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ମୋତେ ବୁଝେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁନାହିଁ; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ଆଲୋକ ଅଲଗା ହେଇପାରେନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଇପାରିବିନାହିଁ। ତାନ ବିନା ବୀଣା ବଜେନାହିଁ, ଚକ୍ର ବିନା ରଥ ଚାଲେନାହିଁ, ଏବଂ ଶତପୁତ୍ରା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ବିନା ନାରୀ ସୁଖ ନାପାଏ। ବାପା, ଭାଇ, ପୁଅ— ସମସ୍ତେ ମାନ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀ ଯେଉଁ ଅସୀମ ଦାତା, ତାଙ୍କୁ କିଏ ନ ପୂଜିବେ? ଏଭଳି ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଓ ଉପଦେଶରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ମୁଁ କିପରି ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବି? ନାରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଦେବତାସମ।" ସୀତାଙ୍କ ଏହି ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ କଥା ଶୁଣି, ପବିତ୍ର ମନ ଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ମିଶ୍ରିତ ଅଶ୍ରୁ ବିକିଗଲା। ସୀତାଙ୍କ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦେଖି, ମାନ୍ୟ ମାନ୍ୟ ମାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମା, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁନାହିଁ; ଆପଣ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୋ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେବ। ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ନିଦ୍ରା ପରି ଚଳିଯିବ, ଏବଂ ମୁଁ ପୁଣି ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ଆସିପଡ଼ିବି।" ଏପରି ଅଭିପ୍ରାୟ ଦେଇ ମାତାଙ୍କୁ କହି, ରାମ ଏଠାରେ ଥିବା ଅନେକ ମାତାମାନେ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ। ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଧର୍ମମୟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— “ଏଠାରେ ବସିବା ସମୟରେ ଅଜ୍ଞାନରେ କିଛି କଠୋର କଥା ହୋଇଥିଲେ, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ବିନମ୍ର ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।” ତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ କୁହୁ କୁହୁ କରି କନ୍ଦିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଘର ମନ୍ଦିର, ତାଲ, ଝାଞ୍ଜ ଓ ବଦଳର ଗର୍ଜନ ପରି କ୍ରନ୍ଦନରେ ମୁଡ଼ିଗଲା; ଦୁଃଖ ଓ ବିପତ୍ତିରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏବେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ— ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦୁଃଖଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ସୀତା ସହିତ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ପୁଣି ନିଜ ମାତା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ସୁମିତ୍ରା କନ୍ଦୁଥିବା ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କରି କହିଲେ— “ପୁଅ, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ପଠାଯାଉଛ; ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିବାବେଳେ ଅସାବଧାନ ହେଉନାହିଁ। ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଯେଉଁ ହେଉ, ଏହି ତୁମର ପଥ; ଜେଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଧର୍ମବାନ୍ତଙ୍କ ଧର୍ମ। ଏହି ଆଚରଣ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହା ଚିରଂଜୀବୀ: ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମନିବେଦନ।" ଏପରି କହି ସୁମିତ୍ରା, ଯିଏ ରାଘବଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ପୁଣିପୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଚାଲ, ଚାଲ। ରାମଙ୍କୁ ବାପା, ମୋତେ ମା, ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ନିଜ ଜନନୀ ଭାବିବା; ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟ ଭାବିବା, ଓ ଯା, ପୁଅ, ଯା।" ଏହି ସମୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମନ୍ଦ ଭାବରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହାନ୍ୟ, ରଥରେ ଆରୋହଣ କରନ୍ତୁ; ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଆପଣ ଯେଉଁଠାରେ ଆଦେଶ କରିବେ, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଗତି କରିବି। ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଆପଣଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଉ, ରାନୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ।" ଏପରି କହି, ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୀତା ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦ୍ୱିପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। ବନବାସର ବର୍ଷ ଗଣନା କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛେଇବା ପାଇଁ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ର ଓ କବଚ ଦିଆଗଲା; ଏହା ସହିତ ଏକ ଦୃଢ଼ ଢାଳ ମଧ୍ୟ ରଥରେ ରଖାଗଲା। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ଯାହା ଅଗ୍ନି ପରି ଦ୍ୱିପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ। ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ବାୟୁବେଗୀ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥକୁ ଅଗ୍ରସର କଲେ।