ଏହା ହେଉଛି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା। ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ମୁଖରୁ ସେହି ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ବୀ ବେଶରେ ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଦୁହେଁ ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ। ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ମୁଢ଼ିଯାଇଥିଲା। ବଡ଼ ବାହୁବଳୀ ରାଜା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅଚେତନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଲଗିଥିଲା, ଏବଂ ଶୋକରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଗତଜନ୍ମରେ ମୁଁ ବହୁତ ଗାଈ ଛୋଁଆମାନେ ତାଙ୍କର ମାଁଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଥିଲି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିଥିଲି; ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି। ଏପରି ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଯାଉନାହିଁ; କୈକେୟୀ ମୋତେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆସୁନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ତପସ୍ବୀ ବେଶରେ ଦେଖୁଛି, ଯିଏ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ମୋ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ—ଏହି ସବୁ କେବଳ ଏକ କୈକେୟୀ ପାଇଁ ହେଉଛି, ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏପରି ଚତୁରତା କରିଛି।” ଏପରି କହି, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ଭିଜାଇଦେଲା, ଏବଂ ସେ କେବଳ “ରାମ” ବୋଲି ଏକଥର କହିପାରିଲେ, ଅଧିକ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ହୁଷ୍ ହେଇ, ଦଶରଥ ରାଜା ଅଶ୍ରୁଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥକୁ ସଜାଇ ନେଇଆ, ଏବଂ ଏହି ମହାନ ନାୟକ ରାମଙ୍କୁ ସହରରୁ ଦୂରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନେଇଯା।” ତେଣୁ ଏହି ପରି ଧର୍ମୀଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମର ଫଳ ଏହି ହେବା ଉଚିତ୍—ନିଜ ପିତା ଓ ମାତା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନାୟକ ପୁଅକୁ ଅତିତ୍ୟାଗ କରାଯିବ। ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ରଥକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ସଜାଇଦେଲେ। ସେ ଶୋଭିତ ସୁନାର ସାଜସଜ୍ଜା ଥିବା ରଥ ତୟାରି କରି, ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କରି ଏହା ଜଣାଇଲେ। ଏହିପରେ ରାଜା ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଧନ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନାରେ ଲାଗିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଡାକି କହିଲେ—“ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ନେଇଆ, ଏହି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବର୍ଷର ଦରକାର ପରିମାଣ ଗଣିଦେ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନି, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଧନାଗାରକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଏକାଥରେ ଆଣି, ଶୀଘ୍ର ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ସେହି ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ମହାନ ବୈଦେହୀ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଶୋଭିତ କରି ଅରଣ୍ୟ ପଥେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେ ଏପରି ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଘରକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଶ୍ବଶୁରୀ କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଇହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କହିଲେ—“ଏହି ଜଗତରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଦିଓ ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ପତି ଦୁଃଖରେ ପଡିଲେ, ସେମାନେ ସାଥ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ଅନ୍ୟପଟେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଭାଭାବ ଏହିପରି—ସେମାନେ ସମୟ ଭଲ ଥିଲେ ଖୁସି ରହନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ନିଜ ଲୋକମାନେକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅସତ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ, କଠୋର ଓ କ୍ରୁର; ତାଙ୍କର ମନ ଅସୁଦ୍ଧିରେ ଲାଗିଥାଏ, ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ କ୍ଷଣିକ। ନ କୁଳ, ନ କର୍ମ, ନ ଶିକ୍ଷା, ନ ଦାନ, ଏଠାକି ସ୍ନେହ ମଧ୍ୟ—କିଛି ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବାନ୍ଧିରଖିପାରେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଚଞ୍ଚଳ। ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂଜ୍ୟ। ତୁମେ ତୁମର ପତି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ଧନୀ ହେଉନ୍, ଦରିଦ୍ର ହେଉନ୍—ପତି ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦେବତା।” ଏହି ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୟ କଥା ବୁଝି, ସୀତା ଶ୍ବଶୁରୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ମହାନେ, ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ମୁଁ ସେହି କଥା ଅନୁସରଣ କରିବି। ମୁଁ ଜାଣିଛି, ପତିପ୍ରତି ଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଶୁଣିଛି ମଧ୍ୟ। ମହାନେ, ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ମୋତେ ମନାଇବା ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଯେପରି ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଠାରୁ ଆଲୋକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ମୁଁ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବି ନାହିଁ। ତାନ ବିନା ବୀଣା ବଜେ ନାହିଁ, ଚକ୍ର ବିନା ରଥ ଚାଲେ ନାହିଁ, ଏଭଳି ଶତପୁତ୍ରା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପତି ବିନା ସ୍ତ୍ରୀ ସଉଖ୍ୟ ନ ପାଏ। ବାପା, ଭାଉଣ, ପୁଅ—ସେମାନେ ମାପି ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପତି ଅପାର ଦାନ କରନ୍ତି; ଏପରି ପତିଙ୍କୁ କିଏ ସମ୍ମାନ ଦେଇବେ ନାହିଁ? ଏପରି ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଓ ଉପଦେଶରେ ନିଷ୍ଠା ଧରିଛି, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ କିପରି ମୁଁ ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବି? ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ପତି ଦେବତା।” ସୀତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ହୃଦୟ ଛୁଇଁଗଲା; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଝରିପଡିଲା। ଏହିପରେ ରାମ, ହାତ ଜୋଡି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମା, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଆପଣ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୋ ଅରଣ୍ୟବାସର ସମୟ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେବ। ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ ଅତିବାହିତ ହେବ, ଏବଂ ମୁଁ ପୁନଃ ମିତ୍ରମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଆସି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବି।” ଏହିପରି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜଣାଇ ମାତାଙ୍କୁ କହି, ରାମ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଅନେକ ମାତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ପାତିଲେ। ତା’ପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଦୁଃଖିତ ମାତାମାନେକୁ ହାତ ଜୋଡି ଧର୍ମମୟ କଥାରେ କହିଲେ—“ସହଯୋଗରେ ରହିବାକୁ ଯାହା କିଛି ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଥିଲା, ହେଉ ଅଜାଣି, ମୁଁ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖ୍ଷମା ଚାହେଁ।” ଏହିପରି ରାଘବ ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେକୁ କହିଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କଞ୍ଚିଲି ଡାକ ଭଳି ଏକ ବିଳାପଧ୍ୱନି ଉଠିଲା।