ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ମା, ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ବିନମ୍ର ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିବା ମୋର ମାତାକୁ ଆପଣ ସଂଯମ ଓ ସମ୍ଭାଳ କରନ୍ତୁ, ଯେହেতୁ ମୁଁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ସେ ମୋ ଚିନ୍ତାରେ ଶୋକରେ ଦୁବିଯିବେ। ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ମୋର ମାତା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିନଯାଆନ୍ତୁ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳିବେ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ରାମ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରତୀର ଅଭିଗ୍ରହରେ ଦେଖାଦେଲେ, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ରାନୀ ଦୁହେଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତି ହରାଇ, ମନେ ମନେ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମନର ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ଦଶରଥ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି, ବହୁତ ଗାଈ ଛୁଆକୁ ମାଆଠାରୁ ଅଲଗା କରିଥିଲି କି? ନାହିଁଲେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ କାହିଁକି ଆସିଲା? କୈକେୟୀ ମୋତେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉନାହିଁ। ଆଜି ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଆଗରେ ଦେଖୁଛି, ସେ ତାଙ୍କର ଅଲଙ୍କାର ଛାଡ଼ି ବନବାସୀ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି—ଏହି ସବୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଲୋଭ ଓ ଚତୁରତା ଦ୍ୱାରା ହେଲା।" ଏପରି କହି ଦଶରଥ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁରେ ଭିଜିଗଲେ, ମୁହଁରେ କେବଳ ‘ରାମ’ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ଦଶରଥ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଚାଲିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଗାଯୋଗ କରି ରଥକୁ ଆଣ; ଏହି ମହାନ ନାୟକ ରାମଙ୍କୁ ନଗର ଛାଡ଼ି ଦୂରେ ନେଇଯାଅ।” ତା’ପରେ ଦଶରଥ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଧର୍ମର ପ୍ରତିଫଳ ଏମିତି ହୁଏ କି? ନିଜ ପିତାମାତା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ନିର୍ମୋହ ନାୟକ ବନବାସକୁ ପଠାଯାଏ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ କରି, ସୁନ୍ଦର ରଥକୁ ତିଆରି କଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ହାତ ଜୋଡି ସୂଚନା ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ଅନ୍ୟ ଏକ ସେବକଙ୍କୁ ଡାକି, ସମୟ-ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ କହିଲେ, “ସୀତା ପାଇଁ ଅନେକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିବା ପୋଶାକ ଓ ଅଲଙ୍କାର ତୁରନ୍ତ ଆଣ।” ସେବକ ତୁରନ୍ତ ଧନାଗାରକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସୀତା ଏହି ଅଲଙ୍କାର ଓ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଯେପରି ଉଦୟାଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଆକାଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଶଶୁରୀ କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଇ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ସୀତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି କହିଲେ, “ଏହି ସଂସାରରେ ମହିଳାମାନେ ସଦା ଆଦର ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିପଦରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାସଘାତୀ। ମହିଳାମାନେ ଏହିପରି ଚଞ୍ଚଳ ଓ କଠୋର ହୃଦୟର ଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ କ୍ଷଣିକ ଓ ମନ ଅସ୍ଥିର। କୌଣସି କୁଳ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା, ଦାନ କିମ୍ବା ସ୍ନେହ—କିଛି ମହିଳାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିପାରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମହିଳା ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା। ତୁମେ ତୁମର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା ପୁଅକୁ ଅବହେଳା କରିବନି; ସେ ଧନୀ କି ଦରିଦ୍ର, ସେ ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା।” କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସୀତା ହାତ ଜୋଡି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମା, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେସବୁ କରିବି। ମୁଁ ଜାଣେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଛି, ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ କିପରି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅଧର୍ମ କଥାରେ ମୋତେ ଆପଣ ବିମୁଖ କରିବେନି; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆଲୋକ ଅଲଗା ହେବା ଅସମ୍ଭବ, ସେପରି ମୁଁ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବିନି। ତାନ୍ପୁରା ରେ ତାର ନଥିଲେ ମଧୁର ସ୍ୱର ହୁଏନି, ଚକା ବିନା ରଥ ଚଲେନି, ଏହିପରି ଶତପୁତ୍ରା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ବିନା ସୁଖ ନାହିଁ। ବାପା, ଭାଇ, ପୁଅ—ସେମାନେ ମାତ୍ର ମାପି ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀ ଅପାର ଦାନ କରିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କିଏ ଆଦର କରିବ ନାହିଁ? ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଓ ଉପଦେଶରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, କିପରି ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବି? ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ଦେବତା।” ସୀତାଙ୍କ ଏହି ମନସ୍ପର୍ଶୀ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ସେତେବେଳେ ରାମ, ହାତ ଜୋଡି, ସମ୍ମାନିତ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ମା, ଦୁଃଖ କରିବେନି, ଆପଣ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେବ। ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ତୁମ ପାଇଁ ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ ଶୀଘ୍ର କଟିଯିବ, ଏବଂ ମୁଁ ପୁଣି ମିତ୍ରମାନେ ଘିରି ଏଠାରେ ଆସିବି।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ କରି, ରାମ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାତାମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହାତ ଜୋଡି ଧର୍ମମୟ ବାକ୍ୟରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।