ସୀତା, ଯଦିଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ କୁଶ ଚିରା ଉପରେ ପିନ୍ଧିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—"ଦଶରଥଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ହେଉ!" ଏହି ଅଭିଯୋଗ ଶୁଣି ରାଜା ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ, ଧର୍ମ, ଏବଂ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ହରାଇଦେଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ଦଶରଥ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "କୈକେୟୀ, ସୀତା କୁଶ ଚିରା ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ, ଯୁବତୀ, ସୁଖସମ୍ପନ୍ନ ଜୀବନରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ। ମୋର ଗୁରୁଝିଅଁଠାରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଏହି ପ୍ରକୃତିର ଝିଅ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ସେ କାହାରି ପାଇଁ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ପିତାଙ୍କ ଝିଅ ହୋଇ ଏଭଳି ଜନସମାଜ ମଧ୍ୟରେ କୁଶ ଚିରା ପିନ୍ଧି ଦଢ଼ିଆ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଏହା ଅର୍ଥହୀନ ଲାଗୁଛି, ଏକ ଭିକ୍ଷୁକ ଭଳି।" "ଜନକନନୀ ସୀତା ଏହି କୁଶ ଚିରା ଖୋଲିଦିଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏପରି ଶପଥ କେବେ କରିନାହିଁ। ସେ ଚାହିଁଥିବା ଭଳି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାର ଏବଂ ଧନସମ୍ପତି ନେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏକ କଠୋର ଶପଥ ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ସେଉଁଠି ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯଦିଓ ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ଏହି କଥା ଗ୍ରହଣ କରିଛ, ଏହାକୁ ମନରେ ନିଅନ୍ତୁନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ କାଠ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ପଡ଼ି ତାହାକୁ ଦହି ଦିଏ।" "ଯଦି ରାମ କେବେ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କିଛି କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ବିନୀତ ଭାଇଦେହୀ କଣ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି? ମୃଗଶାବକ ଭଳି ଡରାଉଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ସହଜ ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମନ ଥିବା ଏହି ଜନକନନୀ କେଉଁ ଅପକାର କରିଛନ୍ତି? ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା ଏକଥି ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ କି? ତୁମେ ଏହି ଅପରାଧ ଏବଂ ଦୟନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି କରୁଛ?" "ମୁଁ ତୁମର ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ନାଗରେ ଦେଉଥିବା ଶପଥ ଦେଇଛି, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଆସି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କହିଥିଲ। ଏବେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଚାହିଁ ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯେଉଁଠି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କୁଶ ଚିରା ପିନ୍ଧିବା ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛା କରୁଛ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବନଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରାମ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି କୌଶଳ୍ୟା—ମୋର ମାଆ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବୟସ୍କ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରିଣୀ। ସେ କେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରିନାହାନ୍ତି। ଦାତା, ଏବେ ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇ, ଅପୂର୍ବ ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ସେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର। ଆପଣ, ଯିଏ ପୂଜ୍ୟ, ମୋ ମାଆଙ୍କୁ ଦୟା କରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ସେ ମୋର ଚିନ୍ତାରେ ମାତ୍ର ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥିବେ। ଇନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀ ସଦୃଶ ମୋ ମାଆ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଦାର, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଆପଣ ସମ୍ଭାଳନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମତ୍ୟା କରି ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିନଯାନ୍ତି।" ଏଠାରେ ଏହି ମହାନ୍ୟାୟୀ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପରେ, ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ତାପସ ବେଶରେ ଦେଖି, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଅବାକ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦୁଃଖରେ ଦଳିତ ଦଶରଥ, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏହି ଶୋକାକୁଳ ରାଜା ସ୍ମୃତି ହରାଇ ରହିଲେ, ମନେ ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୋଭରେ ଭାସି, "ମୁଁ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ବହୁତ ଗାଈ ଛୁଆ ମାଆଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଥିଲି କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି କରିଥିଲି କି? ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି," ବୋଲି ଭାବିଲେ। "ତଥାପି, ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ, ମୋ ଦେହରୁ ଜୀବନ ଯାଉନାହିଁ, ଯଦିଓ କୈକେୟୀ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ମୁଁ ମୋର ପୁଅକୁ ଏଠାରେ ଦେଖୁଛି, ତାପସ ବେଶ ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଅଭିଭାସିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ଏକ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏପରି ଚତୁର୍ୟ କରିଛନ୍ତି।" ଏପରି କହି, ଅଂଶୁଭରେ ଅନ୍ଧ ରାଜା କେବଳ 'ରାମ' ବୋଲି ଏକ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିଲେ, ତା'ପରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। କିଛି ବେଳ ପରେ ସ୍ମୃତି ଫେରି ଆସିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗିତ ରଥ ତିଆରି କର, ଏଠିକୁ ଆଣ। ଏହି ଉତ୍ତମ ନରକୁ ସହରରୁ ଦୂରେ ଗ୍ରାମ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଅ।" "ଧର୍ମିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ହେଉଛି ଧର୍ମର ଫଳ—ନିଜ ପିତା ଏବଂ ମାତା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଉତ୍ତମ ନାୟକୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ପଠାଯାଏ।" ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସୁନ୍ଦର ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗିତ ରଥ ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ଏହି ଖବର ରାମଙ୍କୁ ଦେଇ, ହାତ ମିଳାଇ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହିପରେ, ରାଜା ତ୍ୱରିତ ଧନ ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଡାକି, ନିଜର ସମୟ ଏବଂ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ କହିଲେ, "ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ମହାମୂଲ୍ୟ ଆଳଙ୍କାର ଗଣନା କର, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଯେତେ ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ବହୁତ ଶୀଘ୍ର ଭାଇଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ।" ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଧନାଗାରକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏକାଥିରେ ଆଣି, ଶୀଘ୍ର ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରି, ସୀତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଇଲେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅଲଙ୍କୃତ ହେଲା। ଏପରି ଶୋଭା ପାଇ, ସୀତା ଘରକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ ଆକାଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ସୀତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁରୀ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଦୁଇହାତେ ଆଲିଂଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ଏହି ଜଗତରେ ନାରୀମାନେ, ଯଦିଓ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ ସେମାନେ ସାଥ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅବିଶ୍ୱାସୀ।