କୈକେୟୀ ରାମଙ୍କୁ କେବଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ, ତେବେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗାରିତା ଶୀତା ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ରାଜକୁମାରୀ ଶୀତା, ସ୍ବତଃ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାନ, ଦାସୀ, ଅନେକ ପୋଷାକ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯାଉ; କୈକେୟୀଙ୍କ ଦିଆ ଦାନରେ ଶୀତା ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରେ, ଅଧ୍ୟାୟ ଅଠତ୍ରିଶର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୀତା, ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ, ତିନି କୁଶା ପଟ ଶରୀରରେ ପିନ୍ଧିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦାଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କରିଲେ—“ହା ଦାଶରଥ! ଲଜ୍ଜା!" ଏହି ଚିତ୍କାରରେ ଦାଶରଥ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଜୀବନ, ଧର୍ମ ଓ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଆସ୍ଥା ହରାଇଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଖେଇ, ନିଜ ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “କୈକେୟୀ, ଶୀତା କୁଶା ପଟ ଶରୀରରେ ପିନ୍ଧି ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ତିନି ସୁନ୍ଦର, ଯୁବତୀ ଓ ସଦା ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିବା; ମୋ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କହିଥିଲେ, ତିନି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହି ତପସ୍ୱିନୀ ରାଜକୁମାରୀ କାହାକୁ କିଛି କରେନି; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଟ ପିନ୍ଧି, ତିନି ଅନ୍ୟମନସ୍କ, ଏକ ତପସ୍ୱୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।" "ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଏହି ପଟ ପୋଷାକ ପରିହାର କରୁ; ମୁଁ ଏପରି ଶପଥ କଦାପି ଦେଇନଥିଲି। ରାଜକୁମାରୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ନିଜ ଗହଣା ଓ ଧନ ସହ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉ।" "ମୁଁ ଅପରାଧୀ, ଦୁଃଖଦ ଶପଥ ଦେଇଛି ଓ ପାଳନ କରିଛି। ତୁମେ ତ ଏହି ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁକ୍ନ କଣ୍ଡ ଭଳି ଜଳିଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଯଦି ରାମ କେବେ ତୁମକୁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ନିମ୍ନ ମୈଥିଳୀ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛି?" "ମୃଗ ଭୟଭିତ ଚକ୍ଷୁ, ସ୍ବଭାବରେ ମୃଦୁ, ଚିନ୍ତାରେ ଉତ୍ତମ ଏହି ଜନକନନ୍ଦିନୀ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିପାରିବ?" "ଏଯାଁ ରାମଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅଟକିଛି; ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଓ ପାପକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଉ କାହିଁକି କରୁଛ?" "ମୁଁ ତୁମର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଶପଥ ଦେଇଛି, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଆସି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କଥା କହିଥିଲା।" "ଏବେ, ତୁମେ ଏହା ପରିକ୍ଷେପ କରି, ମୈଥିଳୀ ପଟ ପିନ୍ଧିବା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏହିପରି କାମ କରି ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।" ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ମୋ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ପ୍ରସିଦ୍ଧା, ବୟସ୍କ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର; ମୋ ଲୋର୍ଡ, ତିନି ତୁମକୁ କିଛି ଦୋଷ ଦେଇନାହାନ୍ତି।" "ଦାନଦାତା, ଏବେ ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ତିନି ଅପରିଚିତ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ୍ ହେଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।" "ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରି ଦେଖିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ତିନି ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ନିଜ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଇପାରନ୍ତି।" "ମୋ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଣୀ ଭଳି, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଃଖରେ ରହିବା ସମୟରେ, ତିନି ଜୀବନ ଛାଡି, ଯମ ଲୋକକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି।" ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଅଧ୍ୟାୟ ଉନଚାଳିଶ। ରାମଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୱୀ ପୋଷାକରେ ଦେଖି, ଦାଶରଥ ଓ ତାଙ୍କ ରାଣୀ ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇପଡିଲେ। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ଦାଶରଥ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, କେବଳ ରାମ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଚେତନା ହରାଇଗଲା। "ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବହୁତ ଛାଉଁ ମାନଙ୍କୁ ମାଁଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଥିଲି କି? କିମ୍ବା ଜୀବ ଜନ୍ତୁଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିଥିଲି? ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି।" "ଏପରି ଦୁଃଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉନାହିଁ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଯତନା ପାଇବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସେନାହିଁ।" "ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖୁଛି, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ତିନି ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୋଷାକ ଛାଡି, ତପସ୍ୱୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଦାଉଛନ୍ତି।" "ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହି ଏକ କୈକେୟୀ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ; ତିନି ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଏହି ଚତୁର ଚାଳ କରିଛନ୍ତି।" ଏପରି କହି, ଦାଶରଥ ଦୁଃଖ ଅଶ୍ରୁରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, କେବଳ “ରାମ” ଏକଥା କହିପାରିଲେ, ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଚେତନା ଫେରି, ଦାଶରଥ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡା ଦ୍ୱାରା ଚଲାଯାଉଥିବା ରଥ ଆଣ, ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷକୁ ସହରରୁ ଦୂର, ଗ୍ରାମ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଉ।" "ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଫଳ: ଏକ ଉତ୍ତମ ବୀରକୁ ନିଜ ପିତା ଓ ମାତା ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଷ୍କାସିତ କରାଯାଉଛି।" ଦାଶରଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଯୋଗାଇ ଆଣିଲେ। ଏହି ରଥ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡା ଯୋଗାଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହି ବିଷୟ ଜଣାଇଲେ। ଦାଶରଥ, ଅତି ଆବଶ୍ୟକତାରେ ଧନ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଜଣକୁ ଡାକି, ସମୟ-ସ୍ଥାନରେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ କହିଲେ: “ମୈଥିଳୀ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୋଷାକ ଓ ମହା ଗହଣା ଶୀଘ୍ର ଆଣ, ଦିନ ଗଣି ଦିଅ।" ଏହିପରି କହି, ସେ ଧନାଗାରକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଣି ଶୀତାକୁ ଦେଇଦେଲେ। ଶୀତା, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହଣା ଓ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଜଙ୍ଗଲରେ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶୋଭା ଅଧିକ ହେଲା। ଏପରି ଶୋଭା ଦେଖି, ମୈଥିଳୀ ଏହି ଗୃହକୁ ଉଜ୍ୱଳ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଉଦୟ ରବି ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ତାଙ୍କ ସାସୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଶୀତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ମୈଥିଳୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ...