ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦେଖାଯାଏ କି ରାମଙ୍କୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରିବା ପରେ, ଭୂମି ଜଣାସୁନା ହେଇଯିବା, କେବଳ ଗଛମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବେ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶାସକ ହେବେ, ଯିଏ ଜନମାନଙ୍କର ଭଲର ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଏହି ରାଜ୍ୟ ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ ଥିଲେ, ଏହା ରାଜ୍ୟ ହେବନି; ଯେଉଁଠି ରାମ ରହିବେ, ସେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ହେଇଯିବ। ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇନଥିବା ଭୂମିରେ ଶାସନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ଯଦି ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ତଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜବଂଶୀ ଚଳିତ ନୀତି ଜାଣିଥିଲେ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ନିଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଅନୁସାରେ କିଛି ଅନ୍ୟ ହେବନି। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଲୋଭ କରି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ରାମଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ନ କରିଥିବା କୌଣସି ଲୋକ ନାହିଁ। ଆଜି, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଦେଖିବା ଯେ ରାମ ଯାଉଥିବାବେଳେ ପଶୁ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଗଛମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଏବଂ, ରାଣୀ, ତୁମେ ତୁମ ଜାଇଠିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଭୂଷଣ ଦେଉ, ତାଙ୍କର ଚାଳ ଉତ୍ତାଡ଼ିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଵଶିଷ୍ଠ ଏହି ଚାଳ ଦେବାକୁ ନିଷେଧ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ନିଷ୍କାଷଣ ତୁମେ ନିଜେ ଚୟନ କରିଛ, କେକୟା ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ; ତଥାପି, ସୀତା ସଦା ଶୋଭିତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ସହ ବନରେ ରହିବେ। ସୀତା ରାଜକୁମାରୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯାନ ଓ ଦାସୀ ଦାସମାନେ ସହିତ, ସମସ୍ତ ପୋଶାକ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ବନକୁ ଯାଉ; କାରଣ ତୁମ ଦିଆଯାଇଥିବା ବରରେ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ଏଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ପରେ, ଅଧ୍ୟାୟ ଅଠତ୍ରିଶ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତା, ସୁରକ୍ଷିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅପରିଚିତ ଭାବରେ, ଚାଳ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦାଶରଥଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଏହି ଚିତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଦାଶରଥ ଜୀବନ, ଧର୍ମ ଓ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରତି ଅନ୍ୱାସ୍ଥା ହେଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "କୈକେୟୀ, ସୀତା କୁଶ ଚାଳ ପିନ୍ଧି ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେ ନିଜେ ଅତି ସୁକୁମାର, ଯୁବତୀ ଓ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ; ମୋ ଗୁରୁ ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି, ସେ ବନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କୌଣସି ଲୋକ ପାଇଁ କିଛି କରେନି, ଏହି ତପସ୍ବିନୀ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ; ଚାଳ ପିନ୍ଧି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମ ତପସ୍ବୀନୀ ପରି।" "ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଏହି ଚାଳ ପୋଶାକ ଛାଡ଼ି ଦିଅ; ମୁଁ ଏପରି ଶପଥ କେବେ ନେଇନି। ରାଜକୁମାରୀ ନିଜ ଇଛାନୁସାରେ ଅପନ ଆଭୂଷଣ ଓ ଧନ ସହ ବନକୁ ଯିଅ। ମୁଁ ଅପରାଧୀ, ଏକ କ୍ରୂର ଶପଥ ନେଇଛି ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅବୁଦ୍ଧିରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିଛ, ଏହା ତୁମେ ଜଳିଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଶୁଖି ଗ୍ରାସ ପରି ଅଗ୍ନିରେ।" "ଯଦି ରାମ କେବେ ତୁମେ, ଦୁଷ୍ଟା, କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଏହି ନିମ୍ନ ଭୈଦେହୀ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛି? ମୃଗ ଦୃଷ୍ଟି, ସୁମୂଦ୍ର ଚରିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ମନ ଥିବା ଜନକଙ୍କ ଝିଅ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିପାରିବ? ଦୁଷ୍ଟା, ରାମଙ୍କୁ ବନେ ପଠାଇବା ଏକ ଅପରାଧ ପରିପ୍ତ; ଏହି ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖଦ ଓ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମ ଅନୁରୋଧରେ, ରାଣୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ ଶପଥ ନେଇଛି।" "ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଛ; ତୁମେ ମୈଥିଳୀକୁ ଚାଳ ପୋଶାକରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଛ।" ଏପରି ଦାଶରଥ କହିବା ପରେ, ରାମ ତପସ୍ବୀ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି ବନକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ମୋ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବୟସ୍କ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର; ମୋ ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି।" "ଏବେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର; ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶଂସିତ, ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କର, ଯେଉଁଠି ସେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବା ସମୟରେ ତୁମ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ।" "ତୁମେ ମୋ ମାକୁ ସମ୍ବଳ ଦିଅ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ପରି ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ମୁଁ ବନରେ ରହିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ, ସେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଯମ ଲୋକକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ଏଉଁଠି ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଉଁ ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଓ ତପସ୍ବୀ ପୋଶାକରେ ଦେଖି, ଦାଶରଥ ଓ ତାଙ୍କ ଜାଇ ଅଚେତନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଦାଶରଥ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି। ଏକ ମୁହୁର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏହି ବିରାଟ ଭୁଜ ଧାରୀ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ମନେ ରାମକୁ ଭାବି ଶୋକ କରିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ ଶାୟଦ ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ମାଁ ଛେଉଁଠୁ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେକୁ ଅଲଗା କରିଥିଲି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଜୀବର ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲି; ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଛି।" "ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ ମୋ ଜୀବନ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଯାଉନାହିଁ; କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିଧ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ତଥାପି ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ।" "ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖୁଛି, ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଛି, ସୁନ୍ଦର ପୋଶାକ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ବୀ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି ଦଢ଼ି ରହିଛି।" "ସମସ୍ତ ଲୋକ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ; ସେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଏହି ଚାଳ ଚାଲିଛି।" "ଏପରି କହି, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଶ୍ରୁରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ, କେବଳ 'ରାମ' ଏକଥା କହିପାରିଲେ, ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।" ଏକ ମୁହୁର୍ତ୍ତ ପରେ, ଚେତନା ଫେରିଆସି, ତାଙ୍କ ଚକୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସର୍ବୋତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ରଥକୁ ଯୋଡ଼ି ନିଅ, ଏଠାକୁ ଆଣ; ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷକୁ ସହର ଛାଡ଼ି ଦୂରକୁ ନେଇଯାଉ।" "ଧର୍ମିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଥିବାରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ବୀରକୁ ନିଜ ପିତା ଓ ମାତା ଦ୍ୱାରା ବନକୁ ପଠାଯିବାକୁ କହାଯାଏ।