ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ଯେତେବେଳେ ବୈଦେହୀ ସୀତା, ରାମଙ୍କ ସହ ଜଂଗଲକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଜନମାନେ ଭାବିଲେ — ଯଦି ଏହି ସହର ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଜଂଗଲକୁ ଯିବା। ରାଘବ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ରକ୍ଷକମାନେ, ତାଙ୍କ ସହର ଜନମାନେ, ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ସହର ଓ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିବେ। ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ, ଚିରଯୁବା ତୁଳସୀ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଜଂଗଲରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ରହିବେ, ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ସହ। ଏପରେ, ପୃଥିବୀ ଜନମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ; କେବଳ ଗଛମାନେ ରହିଯିବେ, ତୁମେ ଏକା, ଲୋକମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ବିରୋଧ କରି, ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ଯେଉଁଠି ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ରାମ ବସିବେ, ସେଉଁଠି ଜଂଗଲ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ହେଇଯିବ। ଭରତ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇନଥିବା ଭୂମି ଶାସନ କରିବାକୁ, ନାହିଁ ତୁମେ ସହ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ବସିବାକୁ, ଯଦି ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ତୁମେ ପୃଥିବୀରୁ ଆକାଶକୁ ଉଠି ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଚାଳିଥିବା ଆଚରଣ ଜାଣିଥିବା ଭରତ ତାହା ଭଳି କରିବେନାହିଁ। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଲୋଭରେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ; ଏହି ଜଗତରେ କେହି ରାମଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ନ କରେ, ଏମିତି କି ନାହିଁ। ଆଜି ତୁମେ ଦେଖିବ, ତୁମେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଜଂଗଲର ପଶୁ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏପରେ, ରାଣୀ, ତୁମେ ତୁମ ବହୁ ଦିଲାରୁଅଣିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଳଙ୍କାର ଦେବାକୁ ପାରିବା, ତୁଳସୀ ବସ୍ତ୍ର ଉପାଡ଼ି; କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଦେବାକୁ ବନ୍ଦ କରିଥିଲେ। କେକୟ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ତୁମେ ଚୟନ କରିଛ, ରାମଙ୍କ ଜଂଗଲ ନିବାସ ପାଇଁ; ତଥାପି ସୀତା ସର୍ବଦା ଅଳଙ୍କୃତ, ରାଘବଙ୍କ ସହ ଜଂଗଲରେ ବସିବେ। ସୀତା, ରଥ, ଦାସୀ, ସବୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ସୁସଜ୍ଜିତ ଭାବରେ ଯାଉ; ସେ ତୁମ ଦିଆ ଦାନକୁ ବାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଲା — ଅଠତ୍ରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୀତା, ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅରକ୍ଷିତ ଭାବରେ, ତୁଳସୀ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ — "ଦଶରଥ, ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ପାଉ!" ସେଇ ଚିତ୍କାର ଦେଖି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ, ଧର୍ମ ଓ ଗୌରବରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥା ହରାଇଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଖେଇ, ତାଙ୍କ ଜନାନୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ — "କୈକେୟୀ, ସୀତା କୁଶ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଯଂଗଲକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ସୁକୁମାର, ଯୁବତୀ ଓ ସଦା ସଂସ୍କାରରେ ଅନୁଭବିତ; ମୋ ଆଚାର୍ୟ ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି — ସେ ଜଂଗଲ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ କାହା ପାଇଁ କିଛି କରିନାହାନ୍ତି, ଏହି ତପସ୍ୱିନୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା; ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସେ ଅବିବେକୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରିକି କୌଣସି ଭିକ୍ଷୁ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଦିଅ; ମୁଁ କେବେ ଏପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିନଥିଲି। ରାଜକନ୍ୟା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଜଂଗଲକୁ ଯାଉ, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଧନ ନେଇ। ମୁଁ, ଯେଉଁଠି ଜୀବନର ଅଯୋଗ୍ୟ, ଏକ କଠୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି ଓ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରଖିଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅପୃକ୍ତିରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିଛ; ଏହା ତୁମକୁ ଜଳି ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଖି ଖୋଇ ଅଗ୍ନି ପୋଡ଼ିଯାଏ। ଯଦି ରାମ କେବେ ତୁମକୁ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି, ଓ ଦୁଷ୍ଟା, କଣ ଏହି ନିମ୍ନ ବୈଦେହୀ ତୁମକୁ କଣ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି? ମୃଗାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ସାଧୁ ଚରିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ମନ, ଏହି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ତୁମକୁ କଣ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବ? ଦୁଷ୍ଟା, ରାମଙ୍କୁ ଜଂଗଲକୁ ପଠାଇବା ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅନ୍ୟାୟ; ତୁମେ ଏପରି ଦୟନୀୟ ଓ ପାପ ଆଚରଣ କାହିଁକି କରୁଛ? ମୁଁ ଏପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ଯେପରି ତୁମେ ଚାହିଲେ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ। ଏବେ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବା ଚାହୁଛ, କାରଣ ତୁମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଛ। ଏପରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଏପରି କହିଲେ, ରାମ ଜଂଗଲକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ — "ଏହି କୌସଲ୍ୟା ମୋ ମା, ଧାର୍ମିକ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବୟସ୍କ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର; ମୋ ରାଜା, ସେ ତୁମକୁ ଦୋଷ ଦେଇନାହିଁ। ବରଦାତା, ତୁମେ ସେଉଁଠି ମାନ୍ୟ କର, ମୋ ଆବାହାରେ, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବି, ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି ନଥିଲେ। ଏହି ଆଦରଣୀୟ, ମୋ ମାକୁ ଚିନ୍ତା କର, ଯେପରି ସେ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଯାଇ ନପାରିବେ; ମୋ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ତୁମ ଦୟାରେ ଜୀବନ ରଖିବେ। ମୋ ମାକୁ ସମର୍ଥନ କର, ଇନ୍ଦ୍ରର ପତ୍ନୀ ପରି, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ମୁଁ ଜଂଗଲରେ ଦୁଃଖରେ ତଳି ରହିବା ସମୟରେ, ସେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଯମର ଗୃହକୁ ଯିବେନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ — ଏଉନଚଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ରାମଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୱୀ ବେଶରେ ଦେଖି, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଜନାନୀ ସହ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ରାଜା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ନାହିଁ, ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେନାହିଁ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। କିଛି ସମୟ ପାଇଁ, ଏହି ବଳଶାଳୀ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଇ, କେବଳ ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତା କରି କ୍ଷୋଭ କରିଲେ। "ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ମଝିଆ ପିଲାମାନେ ମାନେ ମାନେ ଦୂର କରିଥିଲି, କିମ୍ବା ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲି; ତାହିଁପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଛି। ତଥାପି, ସମୟ ଆସିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଜୀବନ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଯାଉନାହିଁ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦିଆଯାଇଛି, ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ। ମୁଁ, ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୱୀ ବେଶ ଧରି, ସେଉଁଠି ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି। ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଏହି ଏକା କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ସେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଏହି ଚାଳ ଚାଲିଛି। ଏପରି କହି, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଶ୍ରୁରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କେବଳ 'ରାମ' ଏକଥି କହିପାରିଲେ, ଅଧିକ କହିପାରିଲେନାହିଁ।