ସାରୟୂ ନଦୀ ଉପକୂଳରେ ଖେଳୁଥିବା ସମୟରେ, ଏକ ଅନ୍ୟାୟ କାରଣରୁ ଆମ ପିଲାମାନଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ମନ ରଖିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନଦୀରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଏହାରେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଲାଗୁଥିଲା। ନଗରବାସୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅକୁ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲା, ଏକାନ୍ତରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ବିଦାୟ ଦେଇଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହିତ ରଥରେ ବସାଇ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଧରି ବନବାସ ଦେଇଦେଲେ—"ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରହିବ, ସେ ବନବାସରେ ରହୁ।" ଏହି ଭାବରେ ସେ କୁଦାଳ ଓ ଡାଉଁ ନେଇ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଗଲେ, ଏକ ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି। ତଥାପି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସଗର ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିନଥିଲେ; ରାମ କେଉଁ ଦୋଷ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ବନବାସ ଦିଆଯାଉଛି? ଆମେ ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନରକରେ ପତିତ ହେବା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦାଗ ପଡ଼ିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ। ଏହି ଦିନ ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିଲେ, ରାଣୀ, ଏହି ଦିନ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ; ତାପରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯିବ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବ, ଏହା ଧର୍ମ ବିରୋଧୀ। ରାଣୀ, ଆପଣ ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପ୍ରୟାସ ଚାଲିଛି; ଏହାରେ ଆପଣ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ନିନ୍ଦାରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଭରି ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହି କଥା ଆପଣ ନିଜର ଭଲ ପାଇଁ ଏବଂ ଆମର ଭଲ ପାଇଁ, ଯଦିଓ ଏହା କଠିନ ଲାଗୁଛି, ଆପଣ ଏହା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ; ଆପଣ ନିଜର ଏବଂ ମୋର ଭଲ କ'ଣ ଏହା ଜାଣିନାହିଁ। ଏହି ଦିନ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବି, ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ଆପଣ, ଭରତ ଓ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟବାସୀ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଅନନ୍ତ କାଳ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ।" ଏବେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତର ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅତି ବିନୟ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏବେ ରାଜସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ବନରେ ବନ ଉପଜୀବ୍ୟ ଖାଇବି, ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏସ୍କର୍ଟ କ'ଣ ଦରକାର, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛି?" "ଏକ ଉତ୍ତମ ହାତୀ ଦାନ କରିବା ପରେ ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ତାର ଶୂର ଉପରେ ମନ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଦାଗ ଦେଇବା ଆବଶ୍ୟକତା କ'ଣ?" "ଏହିପରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ମୋ ପାଇଁ ସେନାର କ'ଣ ଦରକାର? ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; କେବଳ ବକୁଟ ଓ କୁଦାଳ ନେଇ ଦିଅନ୍ତୁ।" "ମୋତେ ବନରେ ଚଉଦ ଦିନ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତେଣୁ ବକୁଟ ଓ କୁଦାଳ ନେଇ ଆଣନ୍ତୁ।" ତାପରେ, କୈକେୟୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଲଜ୍ଜା ନକରି, ରାଘବଙ୍କୁ ବକୁଟ ଦେଇ କହିଲେ, "ଏହି ବକୁଟ ପିନ୍ଧନ୍ତୁ।" ରାମ, ମନ୍ଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ବକୁଟ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜ ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୱୀ ଆଚଳ ପିନ୍ଧିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି, ପିତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତପସ୍ୱୀର ଆଚଳ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଶୀତା, ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବକୁଟକୁ ଦେଖି ଭୟ ଲାଗିଲା, ଏକ ଭୟଭିତ ହରିଣୀ ପରି ଝାଲ ଦେଖିବା ପରି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ବିଶିଷ୍ଟ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ନମାଇ ବକୁଟ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ତାଙ୍କର ପତିକୁ କହିଲେ—"ବନରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେ କିପରି ବକୁଟ ପିନ୍ଧନ୍ତି?" ଏହିପରି ଅଭ୍ୟସ ନଥିବା ଶୀତା ଏବେ ଏହି ବକୁଟ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରି, ଏକ ଟୁକୁଡ଼ି ହାତରେ ନେଇ ଗଳାରେ ରଖି ଦଉଁ ହେଲେ। ତାପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଶୀତାଙ୍କ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ବକୁଟ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ଚକ୍ଷୁ ଜଳ ଝାଡ଼ିଲେ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ବାଳକ, ଏହି ଶୀତା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ।" "ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତୁମେ ବନକୁ ଯାଉଛ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆମ ଇଛା ପୂରଣ ହେଉ।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବନକୁ ଯାଉ, ଏହି ଶୀତା ବନବାସ ନିମିତ୍ତେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ଏକ ଅନୁରୋଧ, ଶୀତା ଏଠାରେ ରହୁ; ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଏବେ ନିଜେ ଯିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ।" ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଶୀତାଙ୍କୁ ବକୁଟ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ସମାନ ଚରିତ୍ରରେ। ଏହା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ପୂରୋହିତ, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୀତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ, ଗୋତ୍ରର ଅପମାନ; ରାଜାଙ୍କୁ ଠକି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁ ନୁହେଁ।" "ଶୀତା, ଯଥାଚାର ନ ଥିଲେ, ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ରାମ ପାଇଁ ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବେ।" "ସମସ୍ତ ବିବାହିତ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନିଜ ଆତ୍ମା; ଏହିଭାବେ ରାମ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବି ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ।" "ଏବେ, ବୈଦେହୀ ରାମ ସହିତ ବନକୁ ଯାଉଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଯଦି ଏହି ନଗର ତ୍ୟାଗ ହେବ।" "ରାଘବ ଯେଉଁଠି ଯିବେ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଜନସମୂହ, ରାଜ୍ୟ, ନଗର ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁସାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବେ।" "ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ବକୁଟ ପିନ୍ଧି, ବନରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ରହିବେ।" ଏଭଳି ରାମ, ଶୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅୟୋଧ୍ୟା ନିବାସୀମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ବିରାହରେ ଭରିଗଲେ।