ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଏକ ମହାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ନଦୀ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଗମନ କରୁଥିଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଯେଉଁଠାରେ ମହାନ ଋଷି ବସିଥିଲେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ରୋମପଦଙ୍କ ସମୀପରେ ବସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ ଯେ ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ବୀ । ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ବିଶେଷ କରି ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ଆଦର କଲେ । ରୋମପଦ ରାଜାଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟମ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ । ସେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ଆତ୍ମୀୟତା ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ ଦଶରଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ସେଠାରେ ଭଲଭାବେ ରହିଲେ । ସାତ-ଆଠ ଦିନ ପରେ ଏକ ଅବସରେ ଏକ ରାଜା ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ନରପତି, ତୁମର କନ୍ୟା ଶାନ୍ତା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।” ସେ ପୁନି କହିଲେ, “ମୋ ସହରକୁ ତାଙ୍କୁ ପଠାଇଦିଅ, କାରଣ ଏଠାରେ ଏକ ମହା କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି ।” ରାଜା ଏହାକୁ ମନୋମନେ ଅନୁମୋଦନ କରି, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଦେଶ ଛାଡ଼ିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ । ତାପରେ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଯାଅ ।” ଋଷିପୁତ୍ର ଏହି କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ତୁ ।” ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ସେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଯାଇଲେ; ଦୁଇଜଣେ ପ୍ରେମରେ ହସ୍ତ ମିଳାଇଲେ ଓ ଗଳାଗଳି କଲେ । ଦଶରଥ ଓ ପ୍ରଭଳ ରୋମପଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ପରେ, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ରଘୁବଂଶୀ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ସହରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ସେ ସହରବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ୱରିତ ଦୂତ ପଠାଇ ଦେଲେ, “ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସହରକୁ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଶୃଙ୍ଗାର କର ।” ସହରକୁ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧିତ, ଜଳ ଛିଟାଇ ପରିଷ୍କାର କରାଯାଇ, ପତାକା ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ଲଗାଯାଇଲା । ରାଜା ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ସୁନି ସମସ୍ତ ସହରବାସୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ରାଜା ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେହିଭଳି ସମସ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କଲେ । ତାପରେ ରାଜା ଏହି ଶୋଭାମୟ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଶଂଖ ଓ ଢୋଲର ଧ୍ୱନିରେ ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ଆଗରେ ନେଇ ଯିବାଯାଉଥିଲା । ସମସ୍ତ ସହରବାସୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମହାସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଇଲା, ଯେପରି ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ର କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତି । ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଆଣି ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ନିୟମିତ ଉପଚାର ଓ ପୂଜା କରି, ରାଜା ନିଜକୁ ସଫଳ ମନେ କଲେ । ଅନ୍ତଃପୁର ଶାନ୍ତ ଓ ଶୋଭାମୟ ଦେଖି, ରାଣୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ । ସେଠାରେ ନାରୀମାନେ ଓ ବିଶେଷତଃ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହ କିଛି ଦିନ ଶୁଭ ଭାବରେ ରହିଲେ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏହିପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏକ ମଧୁର ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିଲା । ଏହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ମନେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜଗ୍ରତ ହେଲା । ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ବଂଶର ଅବିରତି ପାଇଁ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ତୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ତୟାରି କର, ଅଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ ।” ସେ କହିଲେ, “ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ତୟାରି କରାଯାଉ ।” ତାପରେ ରାଜା ଭଲଭାବେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ବେଦପାରଙ୍ଗତ ପୌରୋହିତମାନେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଳି, କଶ୍ୟପ—ଏବଂ ଗୃହପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆଣ ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଏବଂ ଉତ୍ସାହରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଣିଲେ । ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜା ସେମାନେଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ । ସେ ମୃଦୁ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁତ୍ର ନଥିବା ଦୁଃଖରେ ମୋର କିଛି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ । ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ଏହା ମୋର ଇଚ୍ଛା । ଋଷିପୁତ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ମୋର ଆଶା ପୂରଣ ହେବ ।” ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ କହିଲେ, “ଅତି ଭଲ କଥା !” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଧର୍ମମୟ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ତୁମର ଇଚ୍ଛା ହୋଇଥିବାରୁ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଚାରିଜଣ ଅପାର ପ୍ରାକ୍ରମୀ ପୁତ୍ର ପାଇବେ ।” ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କର । ଅଶ୍ୱକୁ ଦକ୍ଷ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ଦେଖାରି ଛାଡ଼ । ସରୟୂ ଉତ୍ତର ତୀରେ ବେଦି ତୟାରି କରାଯାଉ, ଶାନ୍ତି କର୍ମ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କର ।” “ଏହି ଯଜ୍ଞ ପୃଥିବୀର ଯେକୌଣସି ରାଜା କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯେହେତୁ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ଦୋଷ ଖୋଜନ୍ତି; ଯଦି ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହେଉନାହିଁ, ତେବେ କର୍ତ୍ତା ଅବଶ୍ୟ ବିନଶ୍ଟ ହୁଏ । ତେଣୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହେଉ; କାର୍ଯ୍ୟନିପୁଣମାନେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ ।” ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ “ଯଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମାନି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ । ଦ୍ୱିଜମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ପୁନି ପୁନି ଯାହାଠାରୁ ଆସିଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚଲିଯିବା ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।