ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ “ଲଜ୍ଜା ହେଉ” ଭାବରେ ଉପାଲମ୍ବ କରାଯିବା ପରେ, ସେ ନିଜ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ଏହି ଅର୍ଥଟିକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତା ପରେ ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଗଭୀର ସମ୍ମାନିତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଅସମଞ୍ଜ, ରାସ୍ତାରେ ଖେଳିବାବେଳେ, ଶିଶୁମାନେ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେକୁ ଧରି ଶରୟୂ ନଦୀରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଲୁଟୁଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ରାଗି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ଏ ରାଜ୍ୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ଅସମଞ୍ଜ କିମ୍ବା ଆମେ, ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ଚୟନ କର।’ ତାପରେ ଦଶରଥ ଚିନ୍ତା କରିଲେ— ‘କେଉଁ ଭୟର କାରଣ?’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ନାଗରିକମାନେ କହିଲେ— ‘ଅସମଞ୍ଜ ଖେଳିବାବେଳେ ଆମ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଶିଶୁମାନେକୁ ଅବିବେକରେ ଶରୟୂରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇ ଏହାରେ ବଡ ଆନନ୍ଦ ମାନେ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ନିଜ ନିର୍ମଳ ପୁତ୍ରକୁ ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହେବାପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ। ତା ସହିତ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଚାରିଏଟରେ ବସାଇ ଜୀବନ ଦୀର୍ଘ ନିବାସ ପାଇଁ ବନବାସ ପଠାଇଲେ। ଅସମଞ୍ଜ ଗାଁ ଗାଁ ଆଉ ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖୁଣ୍ଟି ଓ ଝାଉ କଣ୍ଡା ନେଇ ମନ୍ଦ ଚାଲିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ପରି। ଏପରି କି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସଗର ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନଥିଲେ; ତେବେ ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ଯେ ଏଭଳି ବାଧା ଅନୁଭବୁଛନ୍ତି? ଆମେ ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନରକରେ ପତନ ଚନ୍ଦ୍ରରେ କଳଙ୍କ ଲାଗିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ। ଏହିପରି, ରାଣୀ, ଆପଣ ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିଥିଲେ, ଆଜି ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ; ତେବେ ରାମ ବନବାସ ଯିବେ। ଦୋଷ ହୀନ ଓ ଧର୍ମପଥରେ ଦୃଢ଼ ଥିବାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ହେବା ପରି ଅଧର୍ମ ହେବ। ରାଣୀ, ଆପଣ ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିବା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ଏବେ ଆପଣ ନିଜକୁ ଲୋକ ଉପାଲମ୍ବରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଚାହିଁବା ଉଚିତ। ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଦଶରଥ, ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଭରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି କଥା ଆପଣ ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ; ଆପଣ ମୋ ଓ ନିଜର ଭଲ କ’ଣ ଅଟୁ ଜାଣିନାହିଁ। ନିଜ ଦୟାହୀନ ଆଚରଣରେ ଧର୍ମପଥରୁ ଦୂର ହୋଇଛନ୍ତି।” ଦଶରଥ କହିଲେ, “ଆଜି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ସହିତ ରାଜ୍ୟ, ସଉଁସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ଆପଣ ଓ ଭରତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟବାସୀ ଏହାକୁ ଚାହିଁ ଲମ୍ବା ସମୟ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ।” ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତର ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ବିନୟ ଓ ସମ୍ମାନରେ କହିଲେ— “ରାଜା, ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ତ୍ୟାଗ କରି ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବି; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ସାଥୀର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହାତୀ ଦେଇ ତାହାର ଗୋଟିଏ ଦେଖିବା ଚାହିଁଲେ ରସିର ବନ୍ଧନ କ’ଣ ଦରକା? ଏହିପରି, ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମିର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯାଇବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, କେବଳ ଚାଲା ଚାମର ପୋଷାକ ଆଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଖୁଣ୍ଟି ଓ ଝାଉ ଝାଉ ପିଣ୍ଡି ଆଣନ୍ତୁ, କାରଣ ମୁଁ ଚୋଦ ଅବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବି।” ତାପରେ କୈକେୟୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜା ନା ଭାବି, ରାଘବକୁ ଚାମର ପୋଷାକ ଦେଇ କହିଲେ— “ଏହା ପିନ୍ଧନ୍ତୁ।” ମହାପୁରୁଷ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଚାମର ପୋଷାକ ନେଇ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡି ତପସ୍ବୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଲେ। ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡି ତପସ୍ବୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଲେ, ନିଜ ପିତା ସାମ୍ନାରେ। ଶିତା, ରେଶମ ବସ୍ତ୍ରରେ ଥିବା, ଚାମର ପୋଷାକକୁ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହରିଣୀ ପରି ଅତି ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ। ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ନଜର ଅଣ୍ଟାଇ ଦୁଃଖ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ କୁଶ ପୋଷାକ ନେଇଲେ। ତାଙ୍କ ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନି, ତିନି ନିଜ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏ ତପସ୍ବୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏପରି ଚାମର ପୋଷାକ କିପରି ପିନ୍ଧନ୍ତି?” ଏପରି ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନ ଥିବା, ଶିତା ଦୁଃଖରେ ମୃଚ୍ଛିତ ହେଲେ। ଏକ ଚାମର ପୋଷାକ ହାତରେ ନେଇ, ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଲେ, ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନ ଥିବାରୁ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ରାମ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଚାମର ପୋଷାକ ନିଜେ ପିନ୍ଧାଇଲେ, ଶିତା ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଚାମର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଲେ। ରାମ ଶିତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚାମର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇବା ଦେଖି ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଲୁହା ଝରାଇଲେ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ବାଳକ, ଏହି ମହିଳା ଜଙ୍ଗଲ ବାସ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଛ, ତୁମର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ; ଆମେ ଏହି ଦେଖିବା ଏକାନ୍ତ ଚାହିଁବା ପୂରଣ ହେଉ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସାଥୀ କରି ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉ, ଏହି ମହିଳା ତପସ୍ବୀ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆମ ଅନୁରୋଧ ମାନ, ଶିତା ଏଠାରେ ରହୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏବେ ନିଜେ ରହିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଶିତାଙ୍କୁ ଚାମର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପରି ଚରିତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଶିତା ଚାମର ପୋଷାକ ନେଇବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଲୁହା ଆଖିରେ ଶିତାକୁ ରୋକି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ; ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା କୈକେୟୀ, ବଂଶର ଲଜ୍ଜା; ରାଜାକୁ ଭୁଲାଇ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଚଳିନାହିଁ।