ବରତ ଧନ-ଦୂର୍ବଳ, ଶୂନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ-ହୀନ ରାଜ୍ୟକୁ ଅଭିଲାଷା କରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବେଶର ଶରାବରେ ତାର ଉତ୍ସାହ ନଥାଏ। ଏପରି ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜାକୁ ଛାଡି ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଲଟୁସ୍ ଫୁଲ ପରି ଚଉଁ ଆଖି ଦେଖି, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋତେ ଏତେ ଭାର ଦେଇ, ଯେପରି ଜୁଆ ଚାଲିଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଆଘାତ କରୁଛ? ଅଯୋଗ୍ୟ ମହିଳା, ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କାହିଁକି ମୋତେ ରୋକିଲେ ନାହିଁ?" ଦଶରଥଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଭରା କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଦୁଇଗୁଣା କ୍ରୋଧରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମ ଗୋତ୍ରରେ ସଗର ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜକୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରିଥିଲେ; ଏହି ପରି ଏହି ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖ।" "ଲଜ୍ଜା ହେଉ!" ଏପରି କଥା କହିବା ପରେ, ଦଶରଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏବେ, ରାଜାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସମ୍ମାନିତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଅସମଞ୍ଜ ରାସ୍ତାରେ ଖେଳିବା ସମୟରେ ଶିଶୁମାନେକୁ ଧରି, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଇ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।" "ଏହି ଦେଖି, ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଏହି ରାଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ରାଜା, ଅସମଞ୍ଜ ବା ଆମେ, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ବାଛ।'" "ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'କିଏ ଏହି ଭୟର କାରଣ?' ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ନଗରବାସୀମାନେ କହିଲେ—'ଖେଳିବା ସମୟରେ, ଅସମଞ୍ଜ ଆମ ପିଲାମାନେ, ଯେମାନେ ଅପ୍ରବଳ ମନ ରଖିଛନ୍ତି, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଛି; ଏହି ମୂର୍ଖତାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି।'" "ନଗରବାସୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅକୁ, ଯେ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କରିନଥିଲେ, ଲୋକଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।" "ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ରଥରେ ବସାଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଜୀବନରେ ନିଷ୍କାଷିତ କଲେ; ତାଙ୍କ ପିତା ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—'ସେ ଜୀବନ ଯାଏଁ ନିଷ୍କାଷିତ ରୁହୁ।'" "ଏକ କୁଦାଳ ଓ ଝାଲା ନେଇ, ସେ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଦୌଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।" "ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସଗର ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିନଥିଲେ; ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ଏପରି ବାଧା ଦିଆଯାଉଛି?" "ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଆମେ ଦେଖୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନରକକୁ ପତନ କ୍ଷୀର ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦାଗ ପଡ଼ିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ।" "କିନ୍ତୁ, ରାଣୀ, ତୁମେ ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁଛ, ତେବେ ସତ୍ୟ କହ; ତାପରେ ରାମ ନିଷ୍କାଷିତ ହେବ।" "ଏକ ଦୋଷହୀନ ଓ ଧର୍ମପଥରେ ନିଷ୍ଠ ଅଟୁଟ ଜଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବ, ଏହା ଧର୍ମବିରୋଧୀ।" "ରାଣୀ, ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ତୁମେ ନଷ୍ଟ କରିବା ପରି ଯଥେଷ୍ଟ; ତୁମେ ନିଜକୁ ଲୋକ ନିନ୍ଦାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।" ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ଏହି କଥା ମାନିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମର ଭଲ ଅଛି; ଏହି କଥା ଦେଖି ତୁମେ ମୋର ଓ ନିଜର ଭଲ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ। ତୁମେ ଦୟାହୀନ ପଥ ଅନୁସରିଛ; ତୁମ ଚରିତ୍ର ଉତ୍ତମମାନଙ୍କର ପଥରୁ ଅପସ୍ଥାନ କରିଛ।" "ଆଜି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଯିବି, ରାଜ୍ୟ, ଆରାମ ଓ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରି; ତୁମେ ଓ ବରତ, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଜନମାନେ ଚାହିଁଲେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର।" ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅତି ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସତ୍ତରିସ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନମ୍ର ଓ ଆଦରଭରା କଥାରେ କହିଲେ—"ରାଜା, ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବି; ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ତେବେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା କାହିଁକି?" "ଉତ୍ତମ ହାତୀ ଦେଇ ଏକ ଘେଡ଼ାରେ ମନ ଲଗାଇବା ପରି, ଏହି ଭଳି ହାତୀ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ରସିର ବନ୍ଧନର କି ଆବଶ୍ୟକତା?" "ଏହିପରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ମୋତେ ସେନାର କି ଆବଶ୍ୟକତା? ସମସ୍ତ ଫେରିଯାଉ; ମୋତେ କେବଳ ବର୍କ ଚିର ଦେଉ।" "ମୁଁ ଚାଲିବାପାଇଁ କୁଦାଳ ଓ ଝାଲା ମଧ୍ୟ ଦେଉ, କାରଣ ମୁଁ ଚଉଦ ଦିନ ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁହିବି।" ତାପରେ, କୈକେୟୀ ଲୋକମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଲଜ୍ଜା ନାକରି, ରାଘବକୁ ବର୍କ ଚିର ଦେଇ କହିଲେ—"ଏହି ଚିର ପିନ୍ଧ।" ମନ୍ଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବର୍କ ଚିର ଗ୍ରହଣ କରି, ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ତାପସୀ ଚିର ପିନ୍ଧିଲେ। ଏଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭଳି ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ତାପସୀ ଚିର ନେଇଲେ, ସମ୍ମୁଖରେ ରାଜାଙ୍କୁ। ସୀତା, ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବର୍କ ଚିରକୁ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକ ଭୟଭିତ ହରିଣୀ ଝାଲା ଦେଖି। ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନମ୍ର ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି ବର୍କ ଚିର ନେଇ, ଦୁଃଖ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସୀତା ତାଙ୍କର ପତି, ଗନ୍ଧର୍ବମଧ୍ୟରେ ରାଜା ପରି, କହିଲେ—"ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁହୁଥିବା ଋଷିମାନେ କିପରି ବର୍କ ଚିର ପିନ୍ଧନ୍ତି?"—ଏହିପରି ଅପରିଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସୀତା ବାରମ୍ବାର ଅଚେତ ହେଉଥିଲେ। ଏକ ବର୍କ ଚିର ହାତରେ ନେଇ, ସୀତା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି, ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବାରୁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରି, ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ ଉଭେଇ ରୁହିଲେ। ତାପରେ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଦୂତୀୟ ଭାବେ ଆଗକୁ ଆସି, ସୀତାଙ୍କ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିଜେ ବର୍କ ଚିର ପିନ୍ଧାଇଲେ। ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବର୍କ ଚିର ପିନ୍ଧାଇବା ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଆଖିରୁ ଲୁହା ଝାଡ଼ିଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭର, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ, ତେଜସ୍ବୀ ରୂପରେ, କହିଲେ—"ଶିଶୁ, ଏହି ଉତ୍ତମ ମହିଳା ଏପରି ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି।" "ତୁମର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଛ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ।