ଏହି ଘଟଣାରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ଭୟ ବା ଚିନ୍ତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ସେ ନ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁର ରଙ୍ଗରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛତ୍ତିଶତମ ସର୍ଗ। ଏଠାରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଦଶରଥ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ଭାରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ସହ ଏଭଳି କହିଲେ: "ହେ ସାରଥି, ରାଘବଙ୍କ ସହ ଚାରି ଶକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ଓ ରତ୍ନରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଦଳକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ କୌଶଳରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ମହିଳାମାନେ, ଚତୁର୍ ଓ ଧନୀ ବଣିକମାନେ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଳକୁ ଶୋଭା ଦେଉନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଓ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱାଦ ନେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦାନ ପାଇଁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍ତୁ ଓ ଏଠାରେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ। ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଅସ୍ତ୍ର, ନଗରବାସୀ, ରଥ, ଓ ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରବୀଣ ଶିକାରୀମାନେ ଯାଆନ୍ତୁ। ହରିଣ ଓ ହାତୀ ମାରିବା, ବନମଧୁ ପିଇବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ ଦେଖିବାରେ, ରାମ ରାଜ୍ୟକୁ ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ। ମୋର ଯେଉଁ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନାଗାର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଅ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବେଦିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ବହୁତ ଦାନ ଦେବା, ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କ ସହ ମିଳିବାରେ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବଞ୍ଚିବେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶାସନ କରିବେ; ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୁନି ପୂରଣ ହେଉ।" ଏଭଳି କହିବା ସମୟରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ପ୍ରବେଶ କଲା; ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେଲା, କଣ୍ଠସ୍ୱର ଅଟକିଗଲା। ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇ, କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: "ଭରତ ଏମିତି ଏକ ରାଜ୍ୟ ଚାହିବେନାହିଁ, ଯାହା ଧନ-ସମ୍ପଦ ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ରହିତ, ଯେପରି ବେଶରା ମଦ୍ୟ ପିତାରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ।" କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ଏଭଳି କଠୋର କଥା କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ ଜଳଦଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି କହିଲେ: "ମୋତେ ଏପରି ଭାର ଦେଇ, ମୋତେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖର ଯୋକ ଦେଇଛ, ଏପରି ଅନୁଚିତ କାମ କରିଛ, ପୂର୍ବରୁ କାହିଁକି ମୋତେ ବାରଣ କରିଲୁ ନାହିଁ?" ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ କ୍ରୋଧରେ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱିଗୁଣ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତୁମ ଗୋତ୍ରରେ ସଗର ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜକୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଥିଲେ; ଏମିତି ଏହି ଜଣେକୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାସିତ କର।" ଏଭଳି ଅପମାନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ଲୋକ ଲଜ୍ଜିତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ବୁଝୁନାହଁ।" ତା'ପରେ, ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ପବିତ୍ର, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଅସମଞ୍ଜ ରାସ୍ତାରେ ଖେଳିବାବେଳେ ଶିଶୁମାନେଂକୁ ଧରି ସରୟୂ ନଦୀରେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ ଓ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜନ୍, ଅସମଞ୍ଜ ବା ଆମେ—ଏଠାରୁ ଏକକୁ ବାଛନ୍ତୁ।' ରାଜା ପଚାରିଲେ: 'କାହିଁକି ଏହି ଭୟ?' ନାଗରିକମାନେ କହିଲେ: 'ଖେଳିବାବେଳେ ଆମର ଅସ୍ଥିର ମନର ଶିଶୁମାନେଂକୁ ସରୟୂରେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଛନ୍ତି, ଏଠି ତାଙ୍କର ମୋହ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଲୋକମାନେଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ରଥରେ ବସାଇ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ବାସନ କଲେ। ତା'ପରେ ଅସମଞ୍ଜ ଗାଁ ଗାଁ ଛାଡ଼ି ପାହାଡ଼ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଉଠି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏମିତି ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସଗର ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେନି; ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ, ଯେଉଁଥିରୁ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ବାଧା ଦିଆଯାଉଛି? ଆମେ ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ ପ୍ରାପ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରରେ କଳଙ୍କ ପଡିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ। କିନ୍ତୁ, ରାଣୀ, ତୁମେ ଯଦି ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖ, ଏହି ଦିନେ ସତ୍ୟ କହ; ତେବେ ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେବେ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଜଣେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରିଦେଉଥାଏ, ଏହା ଧର୍ମବିରୋଧୀ। ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ନାସ୍ତ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ଏବେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଲୋକନିନ୍ଦାରୁ ରକ୍ଷା କର।" ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହି କଥା ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ, ଯଦିଓ ଏଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣିବାକୁ କଠିନ, ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁନାହଁ। ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ବା ନିଜ ପାଇଁ କଣ ଭଲ ଜାଣନାହଁ। ତୁମ ଆଚରଣ ମୃଦୁପଥ ଛାଡ଼ି କଠୋର ପଥରେ ଚାଲିଛି। ଆଜି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଯିବି, ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ତୁମେ ଓ ଭରତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟବାସୀ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟଭୋଗ କର।" ଏଠାରେ ଏକ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତତିସତମ ସର୍ଗ। ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ଓ ଆଦରସହ ଏଭଳି କହିଲେ: "ହେ ରାଜନ୍, ଯେପରି ମୁଁ ଅନନ୍ଦ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ଅରଣ୍ୟ ଫଳ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ସହାୟ ଦରକାର କାହିଁକି? ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି। ଯିଏ ଏକ ଉତ୍ତମ ହାତୀ ଦାନ କରିଛି, ସେ ଏହା ପାଇଁ ଅବରୋଧ ରଖିବାର କି ଅର୍ଥ? ମୁଁ ଏବେ ଏକ ସେନା କିମ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି କାହିଁକି ଚାହିବି? ସମସ୍ତେ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ; ମୋତେ କେବଳ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ।