ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜସଭାରେ ଦୟାଳୁ ଓ କଠୋର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ କୈକୟୀଙ୍କୁ ଆବେଗିକ କଥା କହି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ହାତ ଯୋଡି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଣୀ କୈକୟୀ ଏହି କଥାରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ବା ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ରଙ୍ଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହିପରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ଦଶରଥ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ଭାରରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରାଇ ଓ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସାରଥି, ରାଘବଙ୍କ ସହ ଯିବାପାଇଁ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚତୁର୍ବିଧ ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ତୟାରି କର। ଯେଉଁ ସମସ୍ତେ ସ୍ତ୍ରୀ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ମଧୁର କଥା କହିପାରନ୍ତି, ଏବଂ ଧନୀ ବ୍ୟାପାରୀ—ସେମାନେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ସୁଶୋଭିତ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଓ ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଦେଇ, ଏଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର। ରାମଙ୍କ ପଛରେ ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ନାଗରିକ, ଗାଡ଼ି, ଓ ଅରଣ୍ୟର ଶିକାରୀମାନେ ଯିବା ଉଚିତ। ମৃଗ, ହାତୀ ହତ୍ୟା କରି, ଜଙ୍ଗଲୀ ମଧୁ ପିଇ, ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ ଦେଖି, ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ। ମୋର ଯେଉଁ ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନ ଅଛି, ସେସବୁ ରାମଙ୍କ ସହ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ବହୁତ ଦାନ ଦେଇ, ଋଷିମାନେ ସହିତ ମିଶି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବାସ କରିବେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶାସନ କରିବେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୁଣି ପୂରଣ ହେବ।" କୈକୟୀ ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ ଭୟ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା; ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେଲା, ଗଳା ଆଟକିଗଲା। ଭୟାକୁଳ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, କୈକୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ଭରତ ଧନ ଓ ଭୋଗ ବିହୀନ ରାଜ୍ୟ ଚାହିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମଦରୁ ମଦ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ତାହାର କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନଥାଏ।" ଲଜ୍ଜା ବିସର୍ଜନ କରି, କୈକୟୀ ଏହି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଏତେ ଭାର ଦେଇ, ଏପରି କଷ୍ଟ କାହିଁକି ଦେଉଛ? ଅପାତ୍ର ନାରୀ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ କାହିଁକି ମୋତେ ବାଞ୍ଚାଇଲେ ନାହିଁ?" ରାଜାଙ୍କ ଏହି କ୍ରୋଧିତ କଥା ଶୁଣି, କୈକୟୀ ଦୁଇଗୁଣି କ୍ରୋଧରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମ ଘରାଣାରେ ମହାରାଜ ସଗର ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜକୁ ବନ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ; ସେପରି ଏହି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଯାଉ।" ଏପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସମସ୍ତେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକୟୀ ଏହା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଅସମଞ୍ଜ ରାସ୍ତାରେ ଖେଳିବା ବେଳେ ଶିଶୁମାନେକୁ ଧରି ସରୟୂ ନଦୀରେ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମହାରାଜ, ଅସମଞ୍ଜ ବା ଆମେ—ଯାହାକୁ ବାଛନ୍ତୁ।' ତେବେ ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'କାହିଁକି ଏହି ଭୟ?' ନାଗରିକମାନେ କହିଲେ, 'ଅସମଞ୍ଜ ଆମର ଶିଶୁମାନେକୁ ଖେଳିବା ବେଳେ ନଦୀରେ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାହିଁ।' ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅପରାଧ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଜନମାନସକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ। ସେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ାଇ, ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଦେଶ କଲେ। ତଳା ଓ ଝାଲି ନେଇ, ସେ ପାହାଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିଥାଏ। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁ ସଗର ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ; ରାମ କଣ ଅପରାଧ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦିଆଯାଉଛି? ଆମେ ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ ପ୍ରାପ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦାଗ ପଡ଼ିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ। ଯଦି ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁଛ, ରାଜ୍ଞୀ, ଆଜି ସତ୍ୟ କହ; ତେବେ ରାମକୁ ବନ୍ଦେଶ କରାଯିବ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେବ, ଏହା ଧର୍ମବିରୋଧୀ। ରାଜ୍ଞୀ, ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିବା ଚାଲିଛି; ଏହା ଚାଲିବ ନାହିଁ। ନିଜକୁ ଲୋକନିନ୍ଦାରୁ ରକ୍ଷା କର।" ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ ରାଜା ଦଶରଥ କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଉଛି, ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ। ମୋ ଓ ନିଜ ଭଲ କ’ଣ, ତୁମେ ଜାଣୁନାହାଁ। ନିଜ ଚରିତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଆଜି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଯିବି, ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ତୁମେ ଓ ଭରତ, ସମସ୍ତ ରାଜବୃନ୍ଦ ସହ ରାଜ୍ୟ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଭୋଗ କର।" ଏହି ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ନମ୍ର ଓ ଆଦରସୂଚକ ଶବ୍ଦରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅରଣ୍ୟର ଫଳମୂଳ ଭୁଞ୍ଜିବି, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ମୋତେ ସେନା ବା ଅନୁଚର ଦରକାର କାହିଁକି? ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ ହାତୀ ଦାନ କରି, ପୁଣି ତାହାର ଦୂର୍ଗ ଉପରେ ମନ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେପରି ଦୂର୍ଗର ଦୋର ପାଇଁ ଅସକ୍ତ ନୁହନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛି।