ଅୟୋଧ୍ୟାନଗରରେ ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରାଗଲା, କାରଣ ଏହି ପବିତ୍ର ନଗରରେ ରାଘବ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ଓ ଅନୁନୟ-ବିନୟ ମିଶ୍ରିତ କଥା ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ହାତ ଯୋଡି ରାଜସଭାରେ କୌଶଳ୍ୟରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଣୀ କୈକେୟୀ କୌଣସି ଭାବେ ଉତ୍ତେଜିତ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯିଲା ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛତ୍ତିଶତମ ସର୍ଗର କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଦଶରଥ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ସହିତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ସାରଥି, ତୁରନ୍ତ ଚତୁର୍ଦ୍ୱିଧ ସେନା ଓ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାଘବଙ୍କ ସହ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱନ୍ଦର୍ୟ ଓ ବାକ୍ଚାତୁରୀ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ଧନୀ ବ୍ୟାପାରୀମାନେ, ସେମାନେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ଶୋଭିତ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ଉପହାର ଦେଇ, ଏଠାରେ ରଖ। ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ନଗରବାସୀ, ଗାଡ଼ି ଓ ଅରଣ୍ୟର ଶିକାରୀମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପଛରେ ଯାଉନ୍ତୁ। ହରିଣ, ହାତୀ ଶିକାର କରି, କାନ୍ତାର ମଧୁ ପିଇ, ନାନା ନଦୀ ଦେଖି, ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ। ମୋ ଧାନ-ଧନା, ରତ୍ନ-ଖଜାନା, ସବୁ ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଉ। ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ଦାନ ଦେଇ, ଋଷିମୁନିଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କରି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବସିବେ। ପ୍ରବଳ ବାହୁ ବର ଭାରତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶାସନ କରିବେ; ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୁଣି ପୂରଣ ହେଉ।" କୈକେୟୀ ଏପରି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବିଷୟରେ କହିବା ସହ, ଭୟ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନେଲା; ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେଲା, କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା। ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ କୈକେୟୀ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିଲେ— “ଭାରତ ଏମିତି ଏକ ଶୂନ୍ୟ, ଧନହୀନ ଓ ଭୋଗହୀନ ରାଜ୍ୟ ଚାହିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମଦରୁ ମଦ ଶକ୍ତି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।” ଲଜ୍ଜା ପକ୍ଷେପ କରି କୈକେୟୀ ଏପରି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ତେବେ ଦଶରଥ ରାଜା, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମାନିକ ପତ୍ର ପରି ବିସ୍ତୃତ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ମୋତେ ଏପରି ଭାର ଦେଇ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆଉ ଆଘାତ କରୁଛ? ଅପତ୍ରୀ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭର ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ କାହିଁକି ବାଧା ଦେଲୁ ନାହିଁ?” ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି କ୍ରୋଧିତ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଦ୍ବିଗୁଣ ରୁଷ୍ଟି ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ତୁମର ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ମହାରାଜା ସଗର ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଅସମଞ୍ଜକୁ ବନବାସ ଦେଇଥିଲେ; ଏହିପରି ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଯାଉ।” ଏପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କଥାରେ ଦଶରଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଜନମାନସ ଲଜ୍ଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ପରିଚିତ ଓ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଓ ସମ୍ମାନିତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଅସମଞ୍ଜ ରାସ୍ତାରେ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ ଶିଶୁମାନେ ଧରି, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଏହି କୁକର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ମହାରାଜ, ବଂଶବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ଅସମଞ୍ଜ କିମ୍ବା ଆମେ— ଦୁଇଥିରୁ ଏକ ଚୟନ କର।’ ତେବେ ରାଜା ପଚାରିଲେ— ‘କେଉଁ ଭୟ ପାଇଁ?’ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା— ‘ଅସମଞ୍ଜ ଖେଳିବା ବେଳେ ଆମ ପିଲାମାନେ ଅବିଚାରରେ ସରୟୂରେ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ଏହାରେ ସେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିଜ ଦୋଷ ନଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଜନମାନସଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ବନବାସ ଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ସାଥିମାନେ ସହ ରଥରେ ବସାଇ, ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନବାସ ଦେଲେ। ତାପରେ ତିନି କଠା ଓ ଝାଲା ନେଇ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଅପରାଧ କରିଥିବା ଲୋକ। ଏପରି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ମହାରାଜା ସଗର ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ବନବାସ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ବନବାସ ଦେଉଛ? ଆମେ ରାଘବଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ନରକ ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରରେ କଳଙ୍କ ପଡ଼ିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ। ଯଦି ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖ, ଏ ରାଣୀ, ତେବେ ଏହିଥିରେ ସତ୍ୟ କହ; ତାହାହେଲେ ରାମ ବନବାସ କୁ ଯିବେ। ଦୋଷହୀନ ଓ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଲୋକକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୋଇଯିବ, ଏହା ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ। ଏ ରାଣୀ, ରାମଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ହେଲା; ଏବେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଲୋକନିନ୍ଦାରୁ ରକ୍ଷା କର।" ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ଏହି କଠିନ କଥା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କହାଯାଇଥିବା ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ; ତୁମେ ମୋ ଓ ନିଜ ଉପକାର ଜାଣ ନାହାଁ। ଦୁଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରି, ନିଜ ଆଚରଣକୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ପଥରୁ ଦୂର କରିଛ। ଆଜି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯିବି, ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ତୁମେ ଓ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ରାଜପରିବାର ସହ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ହେବ, ଭୋଗ କର।" ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତତିସତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ କନ୍ଦମୂଳ ଖାଇ ରହିବି, ସେତେବେଳେ ମୋତେ କେଉଁ ସେନା ଅନୁଗମନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି? ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛି।