ସୁମନ୍ତ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବିବେକ ଦେଇ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯେପରି ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଖୁସି ହେଇ, ତୁମ ମାତାକୁ ଦୂର କରି ଦେଲେ ଏବଂ କୁବେର ପରି ଆନନ୍ଦ କରିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ପଥରେ ଚାଲିଛ, ଭ୍ରମରେ ପଡି ଏହି ମିଥ୍ୟା ନିଷ୍ଠାକୁ ଧରିଛ। ଲୋକମାନେ ପିତାଙ୍କ ପଛରେ ପିଲାମାନେ, ମାଙ୍କ ପଛରେ ଝିଅମାନେ ଚାଲନ୍ତି—ଏହି କଥା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହେଉଛି।" ସେପରି, ସୁମନ୍ତ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବିନୟ ଦେଇ କହିଲେ, "ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ; ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଏଠି ଆପଣଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହି ଜନମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହେଉନ୍ତୁ। ଅପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ଆପଣଙ୍କ ପତି, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ସମ, ଜଗତର ଧାରକ, ତାଙ୍କୁ ଅଧର୍ମରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ପତି, ପାପହୀନ ଦଶରଥ, ପଦ୍ମନୟନ, ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବେ ନାହିଁ, ରାଣୀ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଆଉ କହିଲେ, "ରାମ, ଜେଷ୍ଠ, ଦୟାଳୁ, ନିପୁଣ, ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ରାଜା ହିସାବରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଉ। ରାମ ଯଦି ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ବଡ ନିନ୍ଦା ଆସିବ। ରାଘବ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ; ଏହି ଉତ୍ତମ ନଗରରେ ରାଘବ ଛଡା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୋଗ୍ୟ ନାହିଁ।" ଏପରି ମୃଦୁ ଓ କଠୋର କଥାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ରାଜସଭାରେ ପୁନି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ତଥାପି, ରାଣୀ କୈକେୟୀ କୌଣସି ବିପଦ ବା ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ରୂପାନ୍ତର ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ଏଉଁ ଉତ୍ତେଜନା ଭରା ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଛତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ, ଦଶରଥ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୁଃଖିତ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଗଭୀର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ସହିତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଓ ସାରଥି, ଚତୁର୍ଦଳ ସେନା ଓ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସେନା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ରୂପରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ନାରୀମାନେ, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତାମାନେ ଓ ଧନୀ ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସେନାକୁ ଶୋଭା କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି—ଏହିମାନେ ଦିଭିଦିଭି ଉପହାର ଦେଇ ଏଠି ନିଯୁକ୍ତ କର।" "ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ନଗରବାସୀ, ଗଡ଼ି ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ଶିକାରୀମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ। ମୃଗ ଓ ହାତୀ ହତ୍ୟା, ଜଙ୍ଗଲ ମଧୁ ପିଇବା, ନିର୍ଭିକ ନଦୀ ଦେଖିବା—ଏହି ସବୁ କରି ରାମ ରାଜ୍ୟକୁ ମନେ ରଖିବେ ନାହିଁ। ମୋ ଧାନ ଓ ଧନର ଯେତେ ଭଣ୍ଡାର ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦିଅ।" "ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅଧିକ ଦାନ ଦେଇ, ଋଷିମାନେ ସହିତ ମିଳି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରିବେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବରତ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ କରିବେ; ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୁନି ପୂରଣ ହେଉ।" କୈକେୟୀ କକୁତ୍ସ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଆସିଗଲା; ମୁହଁ ସୁକିଗଲା, କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା। ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭୀତ, ମୁହଁ ସୁକିଥିବା ବେଳେ, କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ବରତ ଧନ ଓ ଆନନ୍ଦ ହୀନ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଚାହିବେ ନାହିଁ, ମଦର ଆତ୍ମା ଛାଡି ଦିଆଯାଇଥିବା ପାନ ସମ।" କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ଛାଡି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ଦଶରଥ, ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ପଦ୍ମ ପତ୍ର ସମ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ଏତେ ଭାର ଉଠାଇଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅପମାନ କରୁଛ? ଅଯୋଗ୍ୟ ମହିଳା, କାହିଁକି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ରୋକିଲା ନାହିଁ?" ଦଶରଥଙ୍କ ରାଗର କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଦୁଇଗୁଣି ରାଗରେ ଉତ୍ତର କହିଲେ, "ତୁମ ଗୋତ୍ରରେ, ସଗର ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥିଲେ; ଏହି ରାମକୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି କର।" 'ଲଜ୍ଜା ତୁମେ ପାଉ' ଭାବରେ କୈକେୟୀ କହିଲେ, ଦଶରଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ଏହା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ଏହିବେଳେ, ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୌରବିତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଅସମଞ୍ଜ ରାସ୍ତାରେ ଖେଳିବା ବେଳେ ଶିଶୁମାନେକୁ ଧରି, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।" "ଏହା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ରାଗି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଓ ରାଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା, ଅସମଞ୍ଜ କିମ୍ବା ଆମେ, ଦୁଇଟିରୁ ଏକଟି ବାଛନ୍ତୁ।'" "ତେବେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'କିଏ ଏହି ଭୟର କାରଣ?' ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଖେଳିବା ବେଳେ, ଅସମଞ୍ଜ ଆମ ପିଲାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ଥିର ମନ, ସରୟୂରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇ, ଏହି ମୂଢ଼ତାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି।'" "ନଗରବାସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିଜ ପୁଅକୁ, ଯିଏ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ବିଦାୟ କରିଦେଲେ।" "ସେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ସାଥୀମାନେ ସହ ରଥରେ ବସାଇ, ଜୀବନରେ ସଦା ବନବାସ କରିବାକୁ ଦେଲେ।" "କୁଦାଳ ଓ ଝାଞ୍ଜି ନେଇ, ସେ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକ ସମ।" "ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସଗର ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନିଷ୍କାସିତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ କେଉଁ ପାପ କରିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଉଛି?" "ଆମେ ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନରକରେ ପତନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦାଗ ଲାଗିବା ପରି।" "କିନ୍ତୁ, ରାଣୀ, ଆପଣ ଯଦି ରାଘବରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିଥିବେ, ଏହି ଦିନ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ; ତେବେ ରାମ ବନବାସକୁ ଯିବେ।" ଏପରି ଅନୁଶାସନ, ଦୁଃଖ, ରାଗ ଓ ଦୟା ମିଶିତ ରାଜସଭାରେ ରାମ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ବନବାସ ନିଷ୍ଠା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ଚାଲିଥିଲା, କୈକେୟୀ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅଟୁଟ ରହିଲା।