ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ମହାନ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ନିୟମିତ ଚରିତ୍ରର ଭରତ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏଉଁପରି, ରାମ ଜଣାଇଲେ ଯେ ସହରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ସେ ଧ୍ୟାନ ଲଗାଇ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଉଳ ବିରାଧକୁ ବଧ କଲେ ଓ ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପରେ ସେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଏକ ତୀର ଓ ଅକ୍ଷୟ ତୁଣୀ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁରମାନେ ନାଶ ପାଉନ୍ତୁ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କଲେ; ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟର ରାକ୍ଷସମାନେ ନାଶ ପାଇବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିସମ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ବଧ କରିବେ ବୋଲି ଶପଥ ନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯନସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ରୂପ ବଦଳିପାରୁଥିବା ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା ଅପମାନିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ରାମ ସେମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏଭଳି ଚାଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ବଧ ହେଲେ; ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ମାରୀଚ ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ ଭାବେ ଚାହିଲେ; ମାରୀଚ ବାରମ୍ବାର ମନା କଲେ ମଧ୍ୟ ରାବଣ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ମାରୀଚ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ”; କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟର ଚାପରେ ରାବଣ ଏହି କଥା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କଲେ। ଏହିପରେ ମାରୀଚ ସହିତ ରାବଣ ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ଏକ ଚାଳକ ଚଳକାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସୁଯୋଗରେ ରାବଣ, ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ବଧ କରି, ରାମଙ୍କ ଭାର୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କଲେ। ରାମ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ଓ ସୀତା ହରଣ ଶୁଣି ବିଷାଦରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା ଓ ସେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ସମୟରେ ରାମ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ବିକଟ ରାକ୍ଷସ କବନ୍ଧ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଦାହ କଲେ; ତାପରେ ଶ୍ରୀ କବନ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗମନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶବରୀ ବିଷୟରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। "ଧର୍ମପରାୟଣ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଶବରୀଙ୍କୁ ଦେଖ," ବୋଲି କବନ୍ଧ କହିଲେ। ଏହିପରେ ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ ଶବରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଶବରୀ ସମ୍ମାନସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ। ପଛରେ ରାମ, ପମ୍ପା ସରୋବର ତୀରେ ଭାନର ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କଲେ। ହନୁମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କଥା ଦେଲେ। ଆରମ୍ଭରୁ ସୀତା ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା ସେ କହିଲେ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ସାବଧାନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଶୁଣିଲେ। ଏହିଠି ସେମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ମିତ୍ରତା କଲେ; ପଛରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁତା ଗଳ୍ପ କହିଲେ। ଦୁଃଖିତ ଓ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲି ଦେଲେ; ତାହା ପରେ ରାମ ଭଲିଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ। ଏଠି ସୁଗ୍ରୀବ ଭଲିଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ, ତଥାପି ସେ ସଦା ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି ନେଇ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ରାମଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ ଦେବା ପାଇଁ ସୁଗ୍ରୀବ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ନାମକ ବଡ଼ ଶବ ଦେଖାଇଲେ, ଯାହା ପାହାଡ଼ ସମାନ ଥିଲା। ବାହୁଶାଳୀ ରାମ ହସି, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ପାଦାଙ୍ଗୁଠିରେ ଏହାକୁ ଦଶ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ପୁନି, ଏକ ମହାବାଣରେ ସେ ସାତିଟି ସାଳ ଗଛ, ଏକ ପାହାଡ଼ ଓ ଅଣ୍ଡର୍ୱାର୍ଲ୍ଡକୁ ଭେଦିଦେଲେ, ଯାହାରୁ ସୁଗ୍ରୀବର ବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ିଗଲା। ପରେ, ଖୁସି ଓ ବିଶ୍ୱାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଗ୍ରୀବ ରାମ ସହ କିଷ୍କିନ୍ଧା ଗୁହାକୁ ଗଲେ। ସୁନା ବର୍ଣ୍ଣର ସେ ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି କଲେ; ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ବନରାଜ ଭଲି ବାହାରିଲେ। ତାରାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ଭଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ; ଏଠି ରାମ ଏକ ତୀରେ ଭଲିକୁ ବଧ କଲେ। ପରେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭଲିକୁ ବଧ କରି, ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇଦେଲେ। ଏହିପରେ ବନରମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସବୁ ଦିଗରେ ପଠାଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏବେ ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଲବଣ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କଲେ। ସେ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ରାବଣ ଶାସନ କରୁଥିଲେ; ଏଠି ଶୋକାକୁଳ ସୀତାଙ୍କୁ ଅଶୋକ ବଟିକାରେ ଦେଖିଲେ। ଚିହ୍ନ ଦେଇ ଖବର ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ଦ୍ୱାର ଭଙ୍ଗ କଲେ। ପଞ୍ଚ ନାୟକ, ସପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରବଳ ଅକ୍ଷକୁ ବଧ କରି, ଶେଷରେ ଧରାପଡ଼ିଲେ। ତଥାପି, ତାଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଅବଧ୍ୟ ଥିବା ଜାଣି, ହନୁମାନ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବନ୍ଧନ ସହିଲେ। ଏହାପରେ, ମୈଥିଳୀ ସୀତା ଛଡ଼ା ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଦାହ କରି, ମହାବୀର ହନୁମାନ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଦେବାକୁ ଫେରିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପରିକ୍ରମା କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ— "ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି।