ଏହି କଥାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଆଗ୍ରହ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେ ଦୟାମୟ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—“ତୁମ ଜନ୍ମଦାତା ରାଜା, ଏହି ଭୂମିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧିପତି, ଏକ ବର ପାଇଥିଲେ ଯାହାର ଫଳରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭାଷା ବୁଝିପାରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଝ୍ରିମ୍ଭାର ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆବାଜ ଶୁଣି ହସିଲେ। ତୁମ ମାତୃ, ରୋଷରେ ବିଭୋର ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁର ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ମୁହଁରେ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ କାହିଁକି ହସିଲେ?’ ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ଏଇ ରହସ୍ୟ କହିଲେ, ମୁଁ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି।’ କୈକେୟୀ ଆବାର କହିଲେ—‘ତୁମେ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ, ମୋତେ ଏକଥା ଏଠି ଚୋରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ଏପରି ଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ରାଜା ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ। ତାପରେ ବରଦାତା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ନାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ, ତୁମ ମାତୃକୁ ଦୂର କରି, କୁବେର ପରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏହି ଭଳି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟାୟପଥରେ, ଭ୍ରମରେ, ଏକ ମିଥ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧରିଛ। ଏଠିରେ ଏକ ପ୍ରଚଳିତ କଥା ପ୍ରମାଣିତ ହେଉଛି—‘ପୁରୁଷମାନେ ପିତାଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ନାରୀମାନେ ମାତୃଙ୍କ ପଥ।’ ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭୂମିର ଅଧିପତି ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଗ୍ରହଣ କର। ଏଠି ତୁମ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରି, ଏହି ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ଅନ୍ୟାୟପ୍ରବୃତ୍ତି ଲୋକଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ତୁମେ ତୁମ ପତି—ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା ସମାନ—କୁ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମ ନିରପରାଧ ପତି, କିଙ୍ଗ୍ ଦଶରଥ, ପଦ୍ମନୟନ, କଦାପି ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବେନି। ରାମ, ଜେଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ, ନିପୁଣ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ, ସେ ରାଜା ହେଉ। ରାମ ଯଦି ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବେ, ତେବେ ତୁମେ ବିଶ୍ଵରେ ନିନ୍ଦାର ପାତ୍ର ହେବ। ରାଘବ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ତୁମେ ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେଉ; ଏହି ମହାନଗରରେ ରାଘବ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ରହିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ମୃଦୁ ଓ କଠିନ ଶବ୍ଦରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ରାଜସଭାରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଆବେଗିତ କଲେ। କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ନ ଭୟିତ ହେଲେ, ନ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କ ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା ନାହିଁ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଛତ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବେ। ଏଠି ଦେଖିବେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ଦଶରଥ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ହେ ସାରଥି, ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ସେନା ଏବଂ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସମସ୍ତ ସେନା ଶୀଘ୍ର ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ଶୋଭା ଓ ସୁନ୍ଦରତାରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ନାରୀମାନେ, ଶୁଭ ଓ ଧନୀ ବ୍ୟାପାରୀମାନେ, ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସୁସଜ୍ଜିତ ସେନାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରନ୍ତୁ। ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଥିବା ଓ ଶକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ସହ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦେଇ, ଏଠି ନିଯୁକ୍ତ କର। ସେନାର ଅସ୍ତ୍ର, ନଗରବାସୀ, ଗଡ଼ି, ଓ ଅତି ଅନୁଭବୀ ଅବଧିବାସୀ ଶିକାରୀମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ସହ ଯାଉ। ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ହରିଣ ଓ ହାତୀ ହତ୍ୟା କରି, ଅଉ ଜଙ୍ଗଲ ମଧୁ ପିଇ, ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ ଦେଖି, ରାଜ୍ୟକୁ ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ। ମୋ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଯେତେ ଅଛି, ତା ସମସ୍ତ ରାମଙ୍କ ସହ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିଉ। ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇ, ଋଷିମାନେ ସହ ମିଶି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିବେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଶାସନ କରିବେ; ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଆଉ ଏକ ଦିନ ପୂରଣ ହେଉ। କୈକେୟୀ ଏଭଳି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଭୟ ଭିତରେ ପଡ଼ିଲେ; ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେଲା, ଶବ୍ଦ ଚୋକି ଗଲା। ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ, ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ, କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମୁଖ କରି କହିଲେ—‘ଭରତ ଧନହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଉପଭୋଗ ହୀନ ରାଜ୍ୟକୁ ଚାହିବେ ନାହିଁ; ଏହା ମଦ ନିର୍ମଳ ହେଇଯିବା ପରି।’ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି, କୈକେୟୀ ଏହି କଠିନ ଶବ୍ଦ କହିବା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିବାଦ କଲେ—‘ମୁଁ ଏହି ଭାର ବହୁଛି, ତୁମେ ଏପରି ଆଘାତ କାହିଁକି କରୁଛ? ଅଯୋଗ୍ୟ ନାରୀ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ରୋକି ଦେଇନଥିଲ?’ ଏହି ରୋଷରେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱିଗୁଣ ରୋଷରେ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ତୁମ ବଂଶରେ, ସଗର ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜକୁ ବନ୍ଦିତ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଏହି ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯିଉ।’ ଏଭଳି ନିନ୍ଦାରେ, ଦଶରଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଜନ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ଏହି ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ଏପରେ, ଏକ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାମ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଅସମଞ୍ଜ, ରାସ୍ତାରେ ଖେଳିବା ବେଳେ, ଶିଶୁମାନେକୁ ଧରି, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଫିଙ୍ଗି ଦିଅଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।’ ଏହି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ରୋଷରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ହେ ରାଜ୍ୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ଅସମଞ୍ଜ କିମ୍ବା ଆମେ, ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଚୟନ କରନ୍ତୁ।’ ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘କିଏ ଏହି ଭୟର କାରଣ?’ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ନାଗରିକମାନେ ଏହି କଥା କହିଲେ। ଏହି ଭଳି ଏହି ଦିନର ରାଜସଭାରେ ଦଶରଥ, କୈକେୟୀ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲେ, ଏବଂ ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଘଟଣା ଏଭଳି ଅଗ୍ରସର ହେଲା।