ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜସଭାରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁ କଥାଗୁଡିକ ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକର ପରି ତୀବ୍ର, ଦୁର୍ଭେଦ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ଏବଂ ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟର ଏକେକ vital point କୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ମହିଳା ପାଇଁ ଆପଣ, ରାଜା ଦଶରଥ, ନିଜ ଜାୟାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି—ଯିଏ ଜଗତର ଚଳାୟମାନ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମାନ୍ୟତା ଅଧିକାରୀ। ରାଣୀ, ଆପଣଙ୍କ କୃତ୍ୟରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠି ନାହିଁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପତିଘାତି ଓ ଶେଷରେ ନିଜ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଭାବରେ ଦେଖୁଛି। ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଏକ ଅଜୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ପରାଜିତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପାହାଡ଼ ସମାନ ଅଚଳ; ମହାସାଗର ସମାନ ଶାନ୍ତ ଦଶରଥ କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି। ଆପଣ ନିଜ ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବେ ନାହିଁ; କାରଣ, ଜନାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କେବେଉଁ ଶତ କୋଟି ପୁତ୍ରରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ। ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରାଜ୍ୟ ବୟସ ଅନୁଯାୟୀ ହାରିଯାଏ, ତେଣୁ ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାରାଜଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ, ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ; ଆମେ ଯେଉଁଠି ରାମ ଯିବେ, ସେଉଁଠି ଯିବା। ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆଜି ଆପଣ ଏପରି ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା; ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଏପରି ଅପମାନଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବାରେ ଆପଣ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି କଣ ସୁଖ ପାଇବେ, ରାଣୀ? ଆପଣଙ୍କ ଆଚରଣ ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀ ତୁରନ୍ତ ଫାଟିଯାଏ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶାପଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇପାରି ନାହିଁ। ଏକ ଆମ୍ବ ଗଛକୁ କୁହାଡ଼ିରେ କାଟି ଦେଇ, ଏକ ନିମ୍ବ ଗଛକୁ ଯତ୍ନ କରିବାର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଦୁଧ ଦେଇ ପାଣି କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମିଠା ହେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ବଂଶ ଆପଣଙ୍କ ମାତୃବଂଶ ସମାନ; ଯହାଁ ଜଗତରେ କହାଯାଏ, ନିମ୍ବ ଗଛରୁ ମଧୁ ଝରେ ନାହିଁ। ଆମେ ଆଗରୁ ଶୁଣିଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ମାତୃବଂଶ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲା; କେହି ଉପକାରୀ ଆପଣଙ୍କ ପିତାକୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ବର ଦେଇଥିଲେ। ସେହି ବର ଦ୍ୱାରା, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭାଷା ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଜ୍ରୁମ୍ଭାର ଶୟନରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ବହୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅନେକ ଥର ହସିଥିଲେ। ଏଠି, ଆପଣଙ୍କ ମାତା, କ୍ରୋଧିତ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, ଆପଣଙ୍କ ପିତାକୁ କହିଥିଲେ, ‘ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଆପଣ କାହିଁକି ହସିଲେ?’ ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ଏହା କହିଲେ ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମରିଯିବି—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ଆପଣଙ୍କ ମାତା ପୁନି କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଆପଣ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତୁ କି ମରନ୍ତୁ, ମୋତେ ଠକେଇବେ ନାହିଁ।’ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, କେକୟାର ରାଜା ସତ୍ୟ କହିଲେ, ବର ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉତ୍ତମ ବରକୁ ଦେଖି କହିଲେ, ‘ଏହା କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ମୃତ୍ୟୁ କି ନାଶ ଦିଏ ତଥାପି।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ, ଆପଣଙ୍କ ମାତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କୁବେର ସମାନ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଚାଲିଥିବା ପଥରେ, ମୂଡ଼ତାରେ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ନିଷ୍ପତିକୁ ଧରିଛନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି। ଏଠି ଏକ ସାଧାରଣ କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି: 'ପୁରୁଷ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପଥକୁ, ମହିଳା ନିଜ ମାତାଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।' ଏପରି କରିବେ ନାହିଁ; ରାଜାଙ୍କ କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଏଠି ଆପଣଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏହି ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହେଉନ୍ତୁ। ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ଆପଣଙ୍କ ପତି, ଦେବରାଜ ସମାନ, ଜଗତର ପାଳକ, ଅଧର୍ମରେ ଲାଗିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ମଳ ପତି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ, ପଦ୍ମନୟନ, କେବେ ମିଥ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କରିବେ ନାହିଁ, ରାଣୀ। ରାମ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ, କୌଶଳୀ, ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଳନକାରୀ, ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ। ରାଣୀ, ଯଦି ରାମ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ବଡ଼ ଅପବାଦ ଚାଉଁଯିବ। ରାଘବ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ଚିନ୍ତା ମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ; ଏହି ମହାନଗରରେ ରାଘବ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ଅନ୍ୟ ବସିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏପରି କ୍ଷୀର ଏବଂ କଠୋର କଥାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ରାଜସଭାରେ ପୁନି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭଳି ଆଘାତ କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଣୀ କୈକେୟୀ କୌଣସି ଭୟ କି ଦୁଃଖ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଛତ୍ତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ତାପରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଦଶରଥ, ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର କଷ୍ଟରେ ଆକୁଳ, କଣ୍ଠ ଭରି ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଓ ସାରଥି, ରାଘବଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ସେନା, ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୀଘ୍ର ତୟାରି କର। ସେନାରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ମହିଳାମାନେ, ଚତୁର୍ ଭାଷାରେ ନିପୁଣ, ଧନୀ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଦଳକୁ ଭଲଭାବେ ସଜାନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଦେଇ ଏଠି ନିଯୁକ୍ତ କର। ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ନଗରବାସୀ, ଗୁଡ଼ିକ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ନିପୁଣ ଶିକାରୀମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପଛରେ ଯିବେ। ଶିକାର କରି, ହାତୀ ଓ ହରିଣ ମାରି, ଜଙ୍ଗଳ ମଧୁ ପିଇ, ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ ଦେଖି, ସେ ରାମ ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଦୂର୍ଭେଦ୍ୟ କଥା, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଟୁଟ ଦୃଢ଼ତା ରାଜସଭାରେ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆନ୍ତରିକ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା।