ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ, ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ କୈକେୟୀ ବ୍ୟତୀତ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅତିଶୟ ଶୋକରେ ପଡ଼ି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୋକର ଚିତ୍କାର ସ୍ୱର ଉଠିଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ମହୌତ୍ସବ ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅଚାନକ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନିଅଁତି, ହାତକୁ ହାତରେ ଚେପି, ଦାନ୍ତ ମଜାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରେଗଲା, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆବେଶିତ କଲା। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ଦେଖି, କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଓଲାଇଦେବା ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ତାଙ୍କର କଥା ବଜ୍ର ଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲା, ଯାହା କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ସ୍ଥଳକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା। ସେ କହିଲେ, "ରାଜା ଦଶରଥ ଯାହା ପାଇଁ ନିଜ ସ୍ୱପତ୍ନୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତର ନାଥ। ରାଜମାତା, ତୁମର କର୍ମରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦ କିଛି ନାହିଁ; ଆମେ ତୁମକୁ ପତିଘାତିନୀ ଏବଂ ବଂଶନାଶିନୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛୁ। ତୁମେ ଏଭଳି ଏକ ଅଜୟ, ପରାଜୟହୀନ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଚଳ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସମ ଶାନ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ।" "ତୁମେ ତୁମର ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅନେକ କୋଟି ପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ। ରାଜା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯେପରି ରାଜ୍ୟ ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ଯାଏ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନାଥଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।" "ତୁମର ପୁଅ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁଠିକି ଯିବେ, ସେଠି ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଯାଉଛ, ଏହି ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପଥରେ ଚଲିବା; ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ।" "ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି ତୁମେ କଣ ସୁଖ ପାଇବା? ଏଭଳି ଅପରାଧ କରିବାକୁ ମନସ୍କାରା କରିଛ। ତୁମର ଚରିତ୍ର ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ ଭୂମି ଏଠାନେ ଫାଟିଯାଉନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ଭୟାନକ ଶାପ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରତି କିଛି କରୁନାହିଁ।" "ଅମ୍ବ ଗଛକୁ କାଟି ନିମ୍ବ ଗଛକୁ ସିଞ୍ଚିଲେ ମଧୁ ହେବନି, ଦୁଧରେ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ମିଠା ହେବନାହିଁ। ତୁମ ବଂଶ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମା ଭଳି; ଲୋକ କହନ୍ତି, ନିମ୍ବ ଗଛରୁ କେବେ ମଧୁ ବହେନାହିଁ।" "ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛୁ, ତୁମ ମା' ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କେତେକ ଦାତା ଉତ୍ତମ ବର ଦେଇଥିଲେ। ସେଇ ବରରୁ ତାଙ୍କ ପିତା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭାଷା ବୁଝିପାରିଥିଲେ।" "ଏକଦିନ ଜ୍ରୁମ୍ଭା ଶୟନରେ ତାଙ୍କ ପିତା ବହୁ ପ୍ରାଣୀର କଥା ଶୁଣି ହସିଥିଲେ। ତାପରେ ତୁମ ମା' କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, 'କାହିଁକି ହସିଲେ, ମୋତେ କୁହ,' ବୋଲି ଚାହିଲେ।" "ତାଙ୍କ ପିତା କହିଲେ, 'ମୁଁ କାହିଁକି ହସିଲି କୁହିଲେ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।' ପୁନି ତୁମ ମା' ଅନୁରୋଧ କଲେ, 'ମୁଁ ଜୀବିବି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି, ତଥାପି ମୋତେ ଠକିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'" "ଏପରି କହିଲେ, ବରଦାତା ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଲେ—'ଏହି କଥା କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁ ବା ବିନାଶ ଯେପରି ହେଉ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ପିତା ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମା'କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆନନ୍ଦ କଲେ।" "ଏଭଳି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼ତାରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଚାଲିଥିବା ପଥରେ ଚାଲିଛ। ଏଠି ଲୋକେ କହିଥିବା, 'ପୁଅ ପିତାଙ୍କ ପଥରେ, ଝିଅ ମା'ଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲେ,' ବାକ୍ୟ ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହେଉଛି।" "ଏପରି କରନାହଁ, ରାଜାଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କର; ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର, ଏହି ଜନତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ତୁମେ ଏହି ଜଗତର ପାଳକ, ଦେବତାରାଜ ସମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅଧର୍ମରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନାହଁ।" "ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ରାଜା ଦଶରଥ କେବେ ମିଥ୍ୟା ମନ୍ତ୍ରଣା ନେବେ ନାହିଁ; ରାମଙ୍କୁ, ମହାନ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମରକ୍ଷକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଉ।" "ଯଦି ରାମ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତୁମ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱରେ ବଡ଼ ନିନ୍ଦା ଛଡ଼ିଯିବ। ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ତୁମେ ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେଉ; ଏହି ମହାନଗରରେ ରାଘବ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହିଁ ରହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏଭଳି କ୍ଷୀର ମିଶ୍ରିତ କଥା ଓ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ, ହାତ ଯୋଡି ସୁମନ୍ତ୍ର ପୁନିପୁନି ରାଜସଭାରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ମନକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ମନ ନ କମ୍ପିଲା, ନ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁର ରଙ୍ଗରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଧରୀ ରାଜା ଦଶରଥ, ସ୍ୱପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ବିଧିବଧ୍ଧ ହୋଇ, ଆଖିରେ ଲୁହ ଏବଂ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।