ରାମଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ନିର୍ମଳ ମାତା, ଆଜି ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ, ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ କିମ୍ବା ମାଇଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆମ୍ଭେଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ। ତୁମକୁ ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ଆବଦ୍ଧ କରି କିଛି ନେବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ସତ୍ୟକୁ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବା ଦିଅ। ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦ ଦେଖି, ଅଦ୍ଭୁତ ବୃକ୍ଷମାନେ ଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଖୁସିରେ ରହିବି; ତୁମେ ଶାନ୍ତି ପାଅ।" ଏପରି କହି, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ବକ୍ଷସ୍ପର୍ଶ କରି, ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିଲେ। ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ କାନ୍ଦିଲେ, କେବଳ କୈକେୟୀ ଛାଡ଼ି। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହେଲେ; ଚାରିପାଖରେ ଦୁଃଖର ହାହାକାର ଛିଡ଼ିଗଲା। ଏହିପରେ ଅଗ୍ରଗତି ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଏହା ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ। ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଦଶରଥ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ବାସ ଛାଡ଼ି, ହାତକୁ ହାତରେ ଚାପି, ଦାନ୍ତ ମଜଗୁଡ଼ି ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଗରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ରୋଷରେ ଭରିଯାଇ ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତାରେ ତଳିଯାଇଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଅନ୍ତର୍ଭିନ୍ନ କରିଦେଲେ। ସେ ରାଜସଭାରେ ଅପୂର୍ବ ଓ କଠୋର କଥା କହି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଝଂଜାବାତ ମାନେ ପରି ଅନୁଭବ କରାଇଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଯାହା ପାଇଁ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ ଜନନୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତଙ୍କ ନାଥ। ରାଜ୍ଞୀ, ତୁମ ଚେଷ୍ଟାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ କିଛି ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପତିଘାତିନୀ ବୋଲି ଭାବୁଛି, ଏବଂ ତୁମେ ଶେଷେ ତୁମ ଉତ୍ସବଂଶ ନାଶ କରିଦେବ।" "ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ଅଜୟ, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ, ମହାସାଗର ପରି ଅସ୍ଥିର ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ; ଏହା ଅପରାଧ। ତୁମ ପତି ଓ ଉପକାରୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନିଅ; ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଏକ କୋଟି ପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରମୁଖ।" "ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରାଜ୍ୟ ବୟସ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଯାଏ, ତୁମେ ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶପତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଧିକାର ଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ତୁମର ପୁଅ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା।" "ଆଜି ତୁମେ ଯେପରି ଅଧର୍ମ କରୁଛ, ଏଠାରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।" "ରାଜ୍ଞୀ, ତୁମେ ଏପରି ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି କଣ ଆନନ୍ଦ ପାଇବ? ତୁମ ପରି ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ମାଟି ଏଉଁକ୍ଷଣେ ଫାଟିଯାଏନି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।" "ମହାବ୍ରାହ୍ମର୍ଷିମାନେ କ୍ରୋଧରେ ତିଆରି କରା ଅତିଭୟଙ୍କର ଶାପବାଣୀ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବା ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଥିବାକୁ କିଛି କରିପାରୁନାହିଁ।" "ମାନେ ଆମ୍ରବୃକ୍ଷକୁ କାଟି ନିମ୍ବ ଗଛକୁ ପାଲିଲେ କ'ଣ ଲାଭ? ଦୁଧ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ବ ମିଠା ହୁଏନି।" "ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମର ଉତ୍ସ ବଂଶ ତୁମ ମାଆ ପରି; କାରଣ ନିମ୍ବ ଗଛରୁ ମଧୁ ଝରେନାହିଁ।" "ଆମେ ଶୁଣିଥିଲୁ, ତୁମ ମାଆ ଖରାପ ସ୍ୱଭାବର; ଏକଦା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କିଛି ଉତ୍ତମ ବର ମିଳିଥିଲା।" "ସେହି ବରରୁ ତୁମ ପିତା, ପୃଥିବୀର ନାଥ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭାଷା ବୁଝିପାରିଥିଲେ।" "ଏକଦିନ ତିନି ଜ୍ରିମ୍ଭାର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ତୁମ ପିତା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ହସୁଥିଲେ।" "ତାଁଠାରେ ତୁମ ମାଆ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, 'ମତେ କହ, ତୁମେ କାହିଁକି ହସୁଛ?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ।" "ରାଜା କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯଦି ଏହି କଥା କହିଦେଉଛି, ତେବେ ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମରିଯିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'" "ତୁମ ମାଆ ପୁଣି କହିଲେ, 'ତୁମେ ବଞ୍ଚିଲେ କିମ୍ବା ମେଲେ, ମତେ ଠକେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସତ କଥା କହ।'" "ପ୍ରିୟାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କେକୟ ରାଜା ସତ୍ୟ କହିଲେ।" "ତା'ପରେ ବରଦାତା ଦେବତା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି କଥା କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ନାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।'" "ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ, ତୁମ ମାଆଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଖୁସିରେ କୁବେର ପରି ରହିଥିଲେ।" "ଏହିପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରି, ମୂଢ଼ତାରେ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଧରିଛ।" "ଏହି ସାଧାରଣ କଥା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ମନେ ପଡ଼ୁଛି: 'ପୁଅମାନେ ବାପାଙ୍କୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଝିଅମାନେ ମାଆକୁ।'" "ଏପରି କରନିଅନି; ପୃଥିବୀର ନାଥଙ୍କ ଆଦେଶ ଗ୍ରହଣ କର, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର, ଏହି ଜନତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହେଅ।" "ପାପୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ତୁମେ ତୁମ ପତି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ସମ, ଜଗତର ପୋଷକଙ୍କୁ ଅଧର୍ମରେ ଧକ୍କା ଦେଉନିଅ।" "ତୁମର ନିର୍ମଳ ପତି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥ, କମଳନୟନ, କେବେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବେ ନାହିଁ, ରାଜ୍ଞୀ।" "ଅଧିକାରୀ, ଦାନଶୀଳ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଉ।" "ରାମ ଯଦି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ତୁମ ଉପରେ ବିଶ୍ୱରେ ମହା ନିନ୍ଦା ପ୍ରସାରିତ ହେବ।" "ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼; ଏହି ପବିତ୍ର ନଗରରେ ରାଘବ ଛଡ଼ି କୌଣସିଏ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏହିପରି, କେବେ କଠୋର କେବେ ମୃଦୁ କଥାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡ଼ି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରାଜସଭାରେ ଆବେଗିକ କରିଦେଲେ।