ହେ ରାଜା, ମୋର ମନ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ପ୍ରତି ଯେତେଷ୍ଟ ଆକୃଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ। ଏହି ଆଦେଶ ସଦାଚାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି। ହେ ଦୋଷରହିତ, ମୋ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଉ। ଏହି ଯୋଗୁଁ ଆଜି ମୁଁ ସ୍ଥାୟୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ, କିମ୍ବା ମାଇଥିଳୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁନି। ମୁଁ କଦାପି ଏମିତି କିଛି ବାଛିବିନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ଶପଥକୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଆପଣ ସତ୍ୟକୁ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତୁ। ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦ ଦେଖି, ଅଦ୍ଭୁତ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଖୁସି ରହିବି। ଆପଣ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତୁ। ଏପରି କହି, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ରାଜା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ବୁକୁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଅଚେତନ ହେଲେ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଚଳନ୍ତି ନଥିଲେ। ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ, କୈକେୟୀ ଛଡ଼ି, କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିକି ଅଚେତନ ହେଲେ, ଏବଂ ସବୁଠାରେ ବିଳାପର ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଏବେ ତିରିଶିତମ ପଞ୍ଚତି ଶର୍ଗ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ତାପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ହଠାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ, ବାରମ୍ବାର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ହାତକୁ ହାତରେ ଘସି, ଦାନ୍ତ ମଜାଇଲେ। କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ସାଧାରଣ ଚମକ ହରାଇଦେଲା; ରୋଷ ଏବଂ ବେଦନାରେ ତିନି ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ମନୋଭାବ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଅନ୍ଦୋଳିତ କଲେ। ତାଙ୍କ କଥା ବଜ୍ରପାତ ଭଳି ଦୃଢ଼ ଓ କଠୋର ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ମନର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଘାତ କଲେ। ସେ କହିଲେ— ଯାହା ପାଇଁ ଆପଣ, ରାଜା ଦଶରଥ, ନିଜ ଜୀବନ ସାଥୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ମହାପତି। ରାନୀ, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ କିଛି ନାହିଁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପତିଘାତିନୀ, ଏବଂ ବଂଶନାଶିନୀ ଭାବେ ମନେ କରେ। ଆପଣ ଏଭଳି କର୍ମ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଅଜୟ, ପାହାଡ଼ ସମାନ ଅଚଳ, ସାଗର ସମାନ ଶାନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି। ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; କାରଣ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ କୋଟିପୁତ୍ର ଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ। ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯେପରି ରାଜ୍ୟ ବୟସ୍ ଅନୁଯାୟୀ ଯାଏ, ଏଭଳି ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶପତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଧିକାର ଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଯିବା। କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆପଣ ଆଜି ଏମିତି ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ପର୍କୀୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ହେ ରାନୀ, ଆପଣ ଏଭଳି ଅପକୀର୍ତ୍ତି କରି ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି କଣ ସୁଖ ପାଇବେ? ମୋତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ ଯେ ପୃଥିବୀ ଏପରି ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚିରିଯାଏ ନାହିଁ। ମହାମୁନିମାନେ ଶାପ ପାଇଁ ତିଆରି କରିଥିବା ଭୟଙ୍କର, ଦହନଶୀଳ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅପରାଧୀକୁ କିଛି କରୁନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପଠାଯିବା ନିଶ୍ଚିତ। କିଏ କୁହ, ଏକ ଆଁଶ ଗଛକୁ କାଟି ନିମ୍ବ ଗଛ ପାଲନ କରିବ? ଦୁଧ ଦେଇ ଜଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ବ ମିଠା ହେବ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ବଂଶ ବି ଆପଣଙ୍କ ମାଆ ଭଳି, କାରଣ ଲୋକେ କହନ୍ତି ନିମ୍ବ ଠାରୁ ମଧୁ ବହିବ ନାହିଁ। ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବ; ଏକ ସୁମହାନ୍ ବର ଆପଣଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେହି ବରରୁ ଆପଣଙ୍କ ବାପା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ କଥା ବୁଝିପାରିଥିଲେ। ଏକଦିନ, ଜ୍ରିମ୍ଭ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ଆପଣଙ୍କ ବାପା ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ବାରମ୍ବାର ହସିଥିଲେ। ତାଁଠାରେ, ଆପଣଙ୍କ ମାଆ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ମୁହଁ ଚାହିଁ, କହିଲେ—‘ମୋତେ କହ, ତୁମେ କାହିଁକି ହସୁଛ?’ ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ମୁଁ ତୁମକୁ କାହିଁକି ହସୁଛି କହିଦେଲି, ତେବେ ମୁଁ ମରିଯିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ଆପଣଙ୍କ ମାଆ ପुनି କହିଲେ—‘ତୁମେ ବଞ୍ଚିବା କି ମରିବା, ମୋତେ ଏହି କଥା କହିବାକୁ ହିଁ ପଡ଼ିବ, ମୋତେ ଠକାଇବ ନାହିଁ।’ ଏପରି କହିବା ପରେ, କେକୟ ରାଜା ସତ୍ୟ କଥା ଖୋଲିଦେଲେ। ସେହି ବରଦାତା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏଥି ପ୍ରସଙ୍ଗ କଦାପି କହିବେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ କି ନାଶ ହେଉ, ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଖୁସି ହେଇ, ଆପଣଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଦୂର କରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏହିପରି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅନୁସରି, ମୂଢ଼ତାରେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଧରିଛନ୍ତି, ହେ ଦୁଷ୍ଟଦର୍ଶିନୀ। ଏଠି ଏହି ଲୋକକଥା ମୋତେ ସତ୍ୟ ଲାଗିଛି—‘ପୁଅ ବାପାଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରେ, ଝିଅ ମାଆଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରେ।’ ଏପରି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏଠି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ, ଏହି ଜନମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହୁଅନ୍ତୁ। ପାପୀମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଚଳି, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଅଧର୍ମରେ ନେବେନି; ସେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଧାରକ। ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପତି, ମହାନ ଦଶରଥ, କଦାପି ମିଥ୍ୟା ଶପଥ ପାଳନ କରିବେନି। ଯେଉଁ ରାମ, ଜେଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୌଶଳବାନ୍, ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ସେଇ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି ଯଦି ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଅନ୍ତି, ତେବେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆପଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବେ। ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; କାରଣ ଏହି ମହାନ ନଗରରେ ରାଘବ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଯୋଗ୍ୟ ନାହିଁ।