ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଚୁପଚାପ ଏହି ପ୍ୃଥିବୀ, ତାର ଅଞ୍ଚଳ, ଲୋକ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ସେ ବରତଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ। ଆଜି ମୋର ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବାର ନିଶ୍ଚୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ହେବାକୁ ନାହିଁ; ଆପଣ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେ ବର ଦେଇଥିଲେ, ଏହି ବେଳେ ଏହା ପୂରଣ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ବର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦିଅନ୍ତୁ—ଶବ୍ଦରେ ଯେହିଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହିଁ ଭାବରେ ଆମି ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। ଚଉଦ ଅବସର ବନବାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବି; ଆପଣ ଦ୍ୱିଧା କରିବେନି—ପୃଥିବୀ ବରତଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ରାଜ୍ୟକୁ, ସୁଖକୁ, କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରିୟ କିଛିକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ସବୁଠୁ ଅଧିକ ଇଚ୍ଛା କରେ। ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଉ; ଆପଣ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଶ୍ରୁ ଦେଇ ଭାବୁନାନ୍ତୁ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ, କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ। ମୁଁ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, ପୃଥିବୀ, ସେହି ସବୁ ଭୋଗ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଏପରିକି ଜୀବନକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଚାହେଁ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; ଆପଣଙ୍କ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଶପଥ ଦେଇ କହୁଛି। ମୁଁ, ବାପା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଅପଣ ଭୋଗିବେ, କାରଣ ମୋ ନିଶ୍ଚୟ ଏପରି ଅଟୁଟ ରହିବ। ରାଘବ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ 'ଯିବି' ବୋଲି କହିଛି; ଏବେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରୁଛି। ଆପଣ ଦୁଃଖିତ ହେବେନି, ମହାପ୍ରଭୁ; ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାନ୍ତି ଓ ମୃଦୁ ହରିଣମାନେ ତଥା ଅନେକ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକୁହୁ ଶବ୍ଦ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବା। ମୋ ବାପା ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଆନ୍ତି, ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଭାବରେ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ପାଳନ କରିବି। ଚଉଦ ବର୍ଷ ପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ମୁଁ ଫେରି ଦେଖିବେ; ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣ, ପୁରୁଷସିଂହ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ, ଆପଣ କାହିଁକି ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଏହି ସହର, ରାଜ୍ୟ, ଜମି ଛାଡ଼ିଦେଉଛି; ବରତଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯାଇବି। ବରତ ଏହି ଜମି, ପାହାଡ଼, ସହର, ଉଦ୍ୟାନ ତଥା ଅନୁକୂଳ ସୀମାରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ରାଜା, ଏହିଁ ଭାବରେ ହେଉ। ମୋ ମନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରିୟ କିଛି ଉପରେ ତିଅ ନାହିଁ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ମନ ଅଧିକ ଆକ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ। ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଉ, ନିର୍ମଳ ଜନ। ଏହିପରି ନିର୍ମଳ ଜନ, ଆଜି ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ, ପୃଥିବୀର ଭୋଗ, ଏପରିକି ମୈଥିଳୀକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟାରେ ବାନ୍ଧି ଆମି କିଛି ଚୟନ କରିବି ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ହେଉ ଆପଣଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ। ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁଟି ଫଳ ଭୋଗ କରି, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଦେଖି, ଚମତ୍କାର ଗଛ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବିଶିଷ୍ଟ ହେବି; ଆପଣ ଶାନ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ। ଏପରି କହି, ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ସେ କିଛି ଚଳାଉନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ, କିମ୍ବା କୈକେୟୀ ଛଡ଼ି; ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୁଃଖର ରୋଦନ ଚାଲିଗଲା। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଶ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ, ରାଜା ହଠାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ କରି, ହାତକୁ ହାତରେ ଚିପି, କ୍ଷୁଦ୍ର ଦନ୍ତକୁ ଦନ୍ତରେ ଦବିଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ସାଧାରଣ ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେଲା; ରୋଷରେ ଆକ୍ରମ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇଗଲା। ରାଜାଙ୍କ ମନ ବୁଝି, ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବା ଭଳି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ସେ ଶବ୍ଦ ବଜ୍ର ଭଳି କଠୋର ଓ ଅପୂର୍ବ; ସୁମନ୍ତ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖର ମୂଳକୁ ଚିହ୍ନି କହିଲେ। "ଯାହା ପାଇଁ ଆପଣ, ଦଶରଥ, ନିଜ ରାନୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି—ଏହି ଜଗତର ନିୟମ ଓ ଅନିୟମ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାୟକ। ରାନୀ, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁଳନାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପତିଘାତି ଓ ଅନ୍ତେ ବଂଶନାଶି ଭାବରେ ଦେଖୁଛି। ଆପଣଙ୍କ କାରଣରେ ଦେବତା ଭଳି ଦଶରଥଙ୍କୁ ତ୍ରାସ ଦେଉଛନ୍ତି; ପର୍ବତ ଭଳି ଅଚଳ, ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ। ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବେନି; ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଏକ ଶତକୋଟି ପୁଅରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ। ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରାଜ୍ୟ ବୟସ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଇଯାଏ, ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନାୟକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ବରତ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଯେଉଁଠି ରାମ ଯିବେ, ସେଉଁଠି ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆପଣ ଆଜି ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରିବା; ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଛାଡ଼ି ଯିବା ପରେ। ରାନୀ, ଆପଣ ଏପରି ଅପମାନଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଲାଭରେ କଣ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ? ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁଛି ଯେ ପୃଥିବୀ ଏପରି ଚରିତ୍ର ଥିବା ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଫାଟିଯାଇ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତୀବ୍ର, ଦ୍ରୁତ, ଭୟଙ୍କର ଶାପଦଣ୍ଡ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇବା ଉପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କ୍ଷତି ହୁଏନାହିଁ। କୌଣସି ଜଣେ ଆମ୍ବ ଗଛକୁ କୁହୁଡ଼ି କଟି ଦେଇ, ନିମ ଗଛକୁ ପାଳନ କରିବେ? ଦୁଧରେ ଜଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମିଠା ହେବେନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ମାତୃବଂଶ ମଧ୍ୟ ଏପରି; ଜଗତରେ କହାଯାଏ ନିମ ଗଛରୁ ମଧୁ ଝରେନାହିଁ। ଆମେ ଜାଣିଛୁ, ଆଗରୁ ଶୁଣିଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ; କୌଣସି ଉପକାରୀ ଆପଣଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବର ଦେଇଥିଲେ।