ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜୀବନର ଏହି ଅତି ଦୁଃଖଦ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ରାମ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ମୃଷା ରୁପରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଅପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ପରେ, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଦିନ କେଉଁ ଗୁଣ ଲାଭ କରିବି, ଆଗାମୀକାଲି ଏହି ଗୁଣ କିଏ ଦେବ? ଏହିପାଇଁ, ମୁଁ ମୋ ଚାହିଦା ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚୟନ କରିଛି।" "ଏହି ପୃଥିବୀ, ତାର ଜନପଦ, ଲୋକ, ଧନ-ଧାନ, ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ଏହି ସବୁ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ମୋର ବନବାସ ନିଷ୍ଠା ଆଜି ଅଟୁଟ ରହିବ; ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ କୈକେୟୀକୁ ଯେଉଁ ବର ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ବର ପୂରଣ ହେଉ। ଏହି ବାକ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କର; ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ଏଠି ଅନୁସରିବି।" "ମୁଁ ଚଉଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବନବାସୀଙ୍କ ସହିତ ବନରେ ବସିବି; ଦ୍ୱିଧା କରନ୍ତୁନାହିଁ, ଭୂମି ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ରାଘବବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରିୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ; ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।" "ତୁମର ଦୁଃଖ ଦୂର କର; ଅତି ଅଶ୍ରୁ ଭାବେ ବିପ୍ଳବିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବଡ଼ ସାଗର, ନଦୀଙ୍କ ମହାପତି, କେବେ ବି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ। ମୁଁ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, ଭୂମି, ମୋ ପ୍ରିୟ କିଛି, ସ୍ଵର୍ଗ, କିମ୍ବା ଜୀବନ ଚାହେଁ ନାହିଁ।" "ମୁଁ କେବଳ ତୁମେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟ ଚାହେଁ; ତୁମ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ମୁଁ ଶପଥ କରୁଛି। ପିତା, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କର, ମୋ ନିଷ୍ଠା ଅଟୁଟ।" "କୈକେୟୀ ମୋତେ ବନବାସକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ, ମୁଁ 'ଯିବି' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ସେହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛି। ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୁଅ, ମୁଁ ବନରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀର ସ୍ବରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ରହିବି।" "ପିତା ଦେବତା ସମାନ ବୋଲି ଗଣନା କରାଯାଏ; ଏହିପାଇଁ, ଦେବ ଆଜ୍ଞା ଭାବରେ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି।" "ଚଉଦ ବର୍ଷ ପରେ, ରାଜା, ମୁଁ ଫେରି ଆସିବି; ଦୁଃଖ ଛାଡ଼। ତୁମେ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଅଶ୍ରୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଉଛ? ମୁଁ ସହର, ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ଏହି ସବୁ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରି ବନକୁ ଯିବି।" "ଭରତ ଏହି ଭୂମି, ପର୍ବତ, ସହର, ଉଦ୍ୟାନ ଶାସନ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭୂମିରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ। ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେହିପରି ହେଉ।" "ମୋ ମନ ରାଜସ୍ଵ ଓ ପ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଆକର୍ଷିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କର, ନିର୍ମଳ।" "ଏହିପାଇଁ, ନିର୍ମଳ, ଆଜି ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି, ଏହି ଭୂମିର ଉପଭୋଗ, କିମ୍ବା ମୈଥିଲୀକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ମୁଁ କେବଳ ତୁମକୁ ମୃଷାରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ସତ୍ୟକୁ ବ୍ରତ କର।" "ବନରେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସରୋବର ଦେଖି, ଅଦ୍ଭୁତ ବୃକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ରହିବି; ତୁମେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କର।" ଏପରି, ଦୁଃଖ ଓ ବିପତ୍ତିରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ କାନ୍ଦିଲେ, କେବଳ କୈକେୟୀ ଛାଡ଼ି; ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୁଃଖର କ୍ରନ୍ଦନ ଚାଲିଲା। ଏହିପରେ, ଦଶରଥ ହଠାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ, ଏକାଧିକ ବାର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ହାତକୁ ହାତରେ ଚାପି, ଦାନ୍ତ କଟିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଖି ରୋଷରେ ଲାଲ ହୋଇଗଲା, ସାଧାରଣ ରଙ୍ଗ ହରାଇଲା; ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ତିନି ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ମନ ଦେଖି, ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଉତ୍କଳିତ କରିବା ଭଳି କଟୁ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଅସମ, ଦୃଢ଼, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ମୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ବିଦ୍ଧ କରିଥିଲା। "ଯାହାପାଇଁ ତୁମେ, ରାଜା ଦଶରଥ, ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ସେ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତର ନାଥ। ରାଣୀ, ତୁମ କୃତ୍ୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦ କିଛି ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପତିହନ୍ତା ଓ ବଂଶନାଶିନୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛି।" "ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଅଜୟ, ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ, ସାଗର ପରି ଅସ୍ଥିର ନାହିଁ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ।" "ତୁମେ ତୁମ ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅବମାନ କରନ୍ତୁନାହିଁ; ପତିର ଇଚ୍ଛା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ କୋଟି ପୁତ୍ରଠାରୁ ଅଧିକ।" "ରାଜା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରାଜ୍ୟ ବୟସ ଅନୁସାରେ ଦିଆଯାଏ; ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ନାଥଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ।" "ଭରତ ରାଜା ହେଉ, ଭୂମି ଶାସନ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ରାମ ଯେଉଁଠାକୁ ଯିବେ, ସେଠାକୁ ଯିବି।" "କୈକେୟୀଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆଜି ତୁମେ ଏମିତି ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯାଉଛ।" "ନିଶ୍ଚିତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରିବି, ସମସ୍ତ ଆପ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମଜନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି।" "ରାଣୀ, ତୁମେ ଏମିତି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ରାଜ୍ୟ ଲାଭରେ କଣ ସୁଖ ପାଇବ?" "ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏମିତି ଆଚରଣ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଭୂମି ଏକ ସମୟରେ ଫାଟି ଯାଏ ନାହିଁ।" "ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର, ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ବିନାଶକାରୀ ଶାପ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପଠାଇବାକୁ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ, ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ମନ, ଅନ୍ୟାୟ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦଶରଥ ଓ ଦୟାର ଅଭାବରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମନ୍ତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଉପାଲମ୍ବ କଲେ। ବନବାସ ଦିଆଯିବା ଏହି ଦୁଃଖଦ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାମ ନିଜ ଧର୍ମ, ପିତାପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅଟୁଟ ରଖି, ତ୍ୟାଗ ଓ ଦୟାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଲେ।