ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଦଶରଥ, ଶୋକରେ ଭାବିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୂତିରେ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ । ଏତେ ଦୁଃଖ ଭିତରେ ତିନି ଭୂମିକୁ ଚିହ୍ନି, ଅଚେତନ ହେଇ ପଡିଗଲେ । ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ରାଜମହଳରେ ହଜାର ହଜାର ମହିଳାଙ୍କ ରୋଦନ ଉପରେ ଉପକ୍ରମ ହେଲା, ତାଙ୍କର ଗହଣାର ଶବ୍ଦ ସହିତ 'ହା ରାମ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଇଲା । ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବିଛା ଉପରେ ରଖିଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ରାଜା ଅନ୍ୟସ୍ତିତିକୁ ଫେରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ରାମ ହାତ ଯୋଡି, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବିମ୍ବିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମହାରାଜ, ଆମେ ନିଜର ଅନୁମତି ନେଉଛି; ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ଆପଣ ମୋତେ ସୁରକ୍ଷିତ ଦେଖନ୍ତୁ ।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ସୀତା ମୋ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଅନେକ ସତ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ରୋକିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେମାନେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନ୍ତି ନାହିଁ ।" "ମହାରାଜ, ଦୟା କରି ଆମେ ତିନିଜଣ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସୀତା—କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ଜଗତ୍ପତି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥାନ୍ତି ।" ରାମ, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲବାସ ବିଷୟରେ କହିଲେ— "ରାଘବ, କୈକେୟୀଙ୍କର ଦାୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି; ଆଜି ତୁମେ ଏଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା ହେବା ଉଚିତ, ମୋତେ ରୋକିବାକୁ ।" ଏପରି ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ରାମ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହାତ ଯୋଡି ନମସ୍କାର କରି, ଚତୁର ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ମହାରାଜ, ଆପଣ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିର ଶାସନ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁନି, ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବି ।" "ଚୌଦ ଅବର୍ଷ ପରେ ମୁଁ ଫେରି ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, ମହାରାଜ, ମୋ ନିଶ୍ଚୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ।" ଦୁଃଖରେ ବିମ୍ବିତ, ସତ୍ୟର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧା, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— "ତୁମର ମଙ୍ଗଳ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଫେରିବା ପାଇଁ, ପ୍ରିୟ ପିତା, ଚିନ୍ତା ନ କରି, ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ବିଘ୍ନହୀନ ପଥରେ ଯାଉ ।" "ରାଘବ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛ, ତୁମ ନିଶ୍ଚୟ ପଛେ ଫେରିବା ଅସମ୍ଭବ ।" "କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, ଏହି ରାତିରେ କିଛି ଦୂରେ ଯିବନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଏକ ଦିନ ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।" "ପ୍ରିୟ ରାଘବ, ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, ସେ ଏକ ଦୁଃସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ; ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଏଭଳି ଜଙ୍ଗଲବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଛ ।" "କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋତେ ଖୁସି ଦେଉନାହିଁ, ପୁତ୍ର; ମୁଁ ସତ୍ୟରେ କହୁଛି, ରାଘବ; ମୁଁ ଏକ ଅଗ୍ନି ଆସା ତଳେ ଥିବା ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଠକି ଯାଇଛି ।" "ଯେଉଁ ଠକା ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମରେ ।" "ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ହେବାରୁ, ମୋତେ ଅସତ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ ।" ରାମ, ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମୁଁ ଆଜି କେଉଁ ଗୁଣ ଲାଭ କରିବି, ଆଗାମୀକାଲି କିଏ ଦେବ? ତେଣୁ, ମୁଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରି ।" "ଏହି ଭୂମି, ଏହାର ଜନ, ଧନ, ଧାନ—ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ଏହା ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ ।" "ମୋର ଜଙ୍ଗଲବାସର ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ଅଟୁଟ; ଆପଣ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ ।" "ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦିଅନ୍ତୁ—ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତୁ, ମହାରାଜ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଏକାଉଁ ଶବ୍ଦରେ ପାଳନ କରିବି ।" "ମୁଁ ଚୌଦ ଅବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲବାସ କରିବି, ତାହାଁଠି ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲବାସୀଙ୍କ ସହିତ; ଆପଣ ଦ୍ୱିଧା କରିବେନାହିଁ—ଭୂମି ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ ।" "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, ନିଜ ପ୍ରିୟ କିଛି ଚାହୁଁନି; ମୋର ଅଧିକ ଇଚ୍ଛା ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା, ରାଘବ ବଂଶର ମୁକୁଟ ।" "ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭାସିବେନାହିଁ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାଗର, ନଦୀମାନଙ୍କର ନାୟକ, କେବେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ ।" "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, ଭୂମି, ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଏବଂ ଜୀବନ ଚାହୁଁନି ।" "ଆପଣ ମାନ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ମୋ ଇଚ୍ଛା; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଶପଥ କରୁଛି ।" "ପିତା, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ, ମୋ ନିଶ୍ଚୟରେ କେବେ ବଦଳ ଆସିବ ନାହିଁ ।" "ରାଘବ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ 'ଯିବି' ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରୁଛି ।" "ମହାରାଜ, ଚିନ୍ତା କରିବେନାହିଁ; ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରିବି ।" "ପିତା ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ଦେବତ୍ବରେ ଗଣନା କରାଯାଇଥାନ୍ତି, ପ୍ରିୟ; ତେଣୁ, ଦେବତାର ଆଜ୍ଞା ପରି, ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି ।" "ଚୌଦ ଅବର୍ଷ ପରେ, ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋତେ ଫେରି ଦେଖିବେ; ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ ।" "ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିବା ଉଚିତ, ନିଜେ କିଏ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଛନ୍ତି?" "ପୁରୀ, ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି—ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ଏହା ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ । ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବି ।" "ଭରତ ଏହି ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ସହର, ଉଦ୍ୟାନ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ଏହାର ଶୁଭ ସୀମାଭିତରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତୁ । ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମହାରାଜ, ତାହିଁ ହେଉ ।" "ମହାରାଜ, ମୋ ମନ ମହାସୁଖ ଓ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଉପରେ ନୁହେଁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାରେ ଅଧିକ ଆକୁଳ; ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ଦୂର ହେଉ, ନିର୍ମଳ ମହାରାଜ ।